مروری بر نمايشگاه «میدانم چرا شورشی آواز سر میدهد»
هزار شب و یک شب نیوشا توکلیان
داریوش کیارس
خبری در ایران به علت تظاهرات مردمی، انقلاب و جنگ همواره تحتتأثیر یک ذهنیت تاریخی مانده است. ما در موقعیت تماشاگر در عکس چیزی میبینیم که لزوما خود عکس نیست. یعنی موقعیت سوژگی خبر، عکس را در موقعیت یک ابژه مخدوش میکند. در نتیجه در عکاسی ایران، عکاسان خبری و مستند، کمتر توانستهاند در بوطیقای عکاسی هنری تعریف شوند. نیوشا توکلیان از معدود عکاسانی است که با عناصر خبری و تحلیلی عکس در رسانهها شروع کرد اما به مرور از «رویداد» سر باز زد تا مانند همکارانش دچار تاتولوژی (تکرارگرایی) در مضامین و موضوعات نشود. نقشه شهرها و کشورهایی که او در آنجاها عکاسی کرده است یک جغرافیای محاصره را نشان میدهد: انسان در موقعیت یک اسیر و انسان در موقعیت ایثار! اردن، عراق، سوریه، کنیا، غنا، افغانستان و ایران؛ جغرافیای حیات و ممات شخصیتهای عکس اوست. (در این مجموعه در کلمبیا هم عکس گرفته است.). اگر جعبه دوربین را در موقعیت یک «خانه در نظر آوریم»، این جعبه جادو 15 سال از زندگی 36ساله او را در خود جای داده است. با این تعبیر، او هنرمند خانهبهدوشی است که به ندرت آثار خود را در یک نمایشگاه ارائه میدهد. پیشتر از این در تهران دو نمایشگاه از دو مجموعهاش دیده شده و این نخستین نمایش مرور بر آثارش تلقی میشود. توکلیان تا پیش از این دچار نوعی خودنگاره بود. اکثر زنان آثارش تصویری کنایی از خود و همنسلهایش بودهاند. تا پیشتر از این نمایش، مسئله انسان در موقعیت نسل سرگشته پساجنگ را داشت. زنان تنهاشده عکسهایش با ادوات و حرکاتی مردانه، در پی کشف وجوهی از خود بودهاند که هیچ نسبتی با نقشهای عاطفی، آرامش و تنوع خیال زنانه موجود نداشت. تأکید او بر امر نجاتیافتگی، اشارههایش به خودزندگینامهایبودن و تأکید مستمر بر تراژدی طبقه متوسط و اشاره متمرکز به حفرهها و شکافهای عمیقی که در روح انسان، از سوي همنوع خود به وجود آمده؛ بیننده را به یاد دوره واپسین تصویر زن در شعر فروغ فرخزاد میانداخت. او که تلقیاش از عکاسی خبری، کار کسانی مانند کاوه گلستان بود (باز هم عکاس خانهبهدوش) به سرعت فضای خبری در رسانه را بهنفع عکاسی محض رها کرد اما اضطراب برخاسته از موقعیت خبر (خطر) هرگز رهایش نکرد. در دهه 70 شمسی زنان عکاس خبری مانند او سه، چهار نفر بیشتر نبودند و سالی که توکلیان بهعنوان عکاس خبرنگار وارد رسانههای ایران (۱۳۷۷ شمسی) شد، در تهران بهترین سالهای ناامیدی نسل او شروع میشد. او و همکارانش در آن سالها همواره از منتقدان خود صدمه دیدهاند. این بار و در این نمایشگاه اصول جهاننگری او پس از دو دهه عکاسی، در موقعیت یک بیانیه چیدمان شده است. ولی محلوجی در موقعیت نمایشگاهگردان، توانسته بهدرستی اضطراب برخاسته از خبر و خطر را پس بزند تا از میان آثار عکاسی که شغل خبری داشته، موقعیتهای هنری عکس را نشانمان دهد. او با شناخت بنای قائم و شاغولی گالری و با قیاس طولی و عرضی هر اتاق و تأمین نور؛ فضایی میسازد تا در ابتدای ورود به نمایش با فرورفتن به زیرزمین، بازآمدن، بالارفتن، چرخیدن، دورزدن و باز بالارفتن و توقف بر دیوارهای که بریدههای روزنامههای دوره خبرنگاری عکاس بر آن نصب شده، بتوانیم مسیر معین و مینگذاریشدهای طی کنیم تا در نهایت، آیرونی تقدیر انسان جنگزده و آواره جهان سوم را نشانمان دهد. نحوه گزینش و چینش عکسها بر چیزی فوکوس نمیکند، قابها یکشکل نیستند و ریتم در چیدمان، نوعی لحن چرخان دارد و کیوریتور مانند نقالی مدرن، پازلهای متفاوت و مختلفی را کنار هم میچیند. تلاش دارد مانند یک پرده نقاشی قهوهخانه، موضوعهای مختلف و بیربط به هم را شبکه به شبکه و بدون توضیح چنان جور کند که تماشاگر بتواند دچار همخوانی وقایع شود. در میانه مسیر طیشده، با نصب چند تکفریم و اشاره به چهره و بدن، نوعی وزن بصری میسازد تا کنش ارتباطی عکسها دچار وقفه شود. به همین علت است که در طبقه اول با «مجموعه عکسهایی از صفحات خالی یک آلبوم عکس ایرانی»، وقفهای التهابکاه و تسکینی خندهآور ایجاد میکند. این مجموعه، جشنهای خانوادگی در دهه 60 ایران را نشان میدهد. نوع پوشش البسه و حالت و فرم مو، نسلی به سرعت دستخوش تغییر و تحول را باز مینمایاند. در همین طبقه و همین اتاق با تبدیلشدن همین افراد به سوژههایی معلق در فضا و به صورت سقفآویز در یک قطعه فیلم کوتاه، وقفهای کمیک و صحنههایی آرامشبخش ما را به اتاق فاجعه (روبهروی همین اتاق) نزدیک میکند: لایتباکسهایی با عنوان «سقوط آزاد در سامبرو» با بخشهایی از یک گزارش تصویری با داستانهایی وحشتناک از ختنه دختران آفریقایی. عکسها همراه متنهایی کوتاه از تجربه مواجهه افراد موجود در عکسهایند. وحشت برآمده از این تصاویر را دو تکفریم در همین اتاق خنثی میکند. این خنثیسازی را عکسی در قطع بزرگ و بر دیوار به وجود میآورد. با حساسیت و دقت به نور، با تاریکی و خاموشی در موقعیت ژرفترین سکوت شرایطی مهیا شده تا در سایه روشن، با نوعی نیمه تاریکی الهیأتی حالتی معنوی به دست دهد. نور نرم محاطکننده و رنج پدیدارشده در صورت کاراکتر درون عکس، فضایی موسیقایی به وجود میآورد. مانند «مس» در «لامینور» اثر باخ که در لحظه تجسد مسیح به اوج خود میرسد و این لحظه را «سکوت در قبال خداوند» دانستهاند. عکاس تلاش دارد بدون قضاوت و تنها با عنصر «مشاهده» مفهومی از رنج بر انسان رفته را تجسم بخشد. در ابتدای شروع نمایش و در زیرزمین، نقشهای میبینیم که در آن مسیر جنگ خاورمیانه را کلاژهایی کوچک از عکس پر کرده. تعداد عکسهای کوچک در یک قاب بزرگ، تراکم و انباشتگی سوژه، که اصل عکاسی خبری است را تداعی میکند. صدایی به صورت مداوم در حال خواندن یک متن به گوش میرسد. این در واقع صدای عکاس است که بازتاب صدای زنی شورشی است که میخواهد آواز سر دهد اما نمیتواند. (عنوان نمایشگاه «میدانم چرا شورشی آواز سر میدهد» فرکانسی از همین صداست). صدایی که فضای کم زیرزمین را تبدیل به یک بنبست میکند. در بنبست گیر افتادهایم، ترس از تجاوز و توهم اسارتی موهوم با جملاتی که از بلندگو پخش میشود: «هزار کلمه برای عکسی که هرگز نگرفتم» و از پی این عنوان، نیوشا توکلیان داستان دختری ۱۴ساله که به وسيله داعش و در عراق ربوده و به او تجاوز شده را شرح میدهد. او تلاش دارد در این گزارش لحنی قصهای بگیرد. سایه مهیب مردی دشداشهپوش که چراغی به دست دارد بر دیوار در عکس، توهمی از تجاوزکننده دارد. صدای عکاس ما را در لابیرنتهایی هزارویکشبی اسیر میکند. او در موقعیت قصهگو، خود را با شهرزاد کتاب هزارویک شب همذاتپندارانه نشان میدهد. جای تعجب است و جالب اینکه در فرهنگنامهها اصل قصههای کتاب هزارویک شب را از هند، ایران، سوریه و عراق دانستهاند؛ تقریبا همان مسیری که عکاس دوربینبهدوش روی نقشه طی کرده است! نام دیگر کتاب هزارویک شب مشتق از کتاب هزارافسان است و اینجا نشانههایی دیگر از حرکت قصهگویی عکاس پدیدار میشود با تکرار عنوانی که میگوید: هزار کلمه برای عکسی که هرگز نگرفتم! در کتاب هزارویک شب، پادشاهی به نام شهرباز از همسر خود خیانت دیده و تجرد اختیار کرده و هر شب باکرهای را به ازدواج در میآورد و بامدادان او را میکشد! هزاران باکره کشته میشود تا اینکه شهرزاد با دسیسه حکایتهای شبانه و نقالی قصهای هزارشبه برای پادشاه کشتار دختران را به تعویق میاندازد. آنچنان که در شب هزارویکم پادشاه به سلامت روح و روان باز میگردد و دست از خونریزی میکشد. آیا این تنها یک شبیهپنداری است یا عکاس به قضیه اشراف داشته است؟! تمام تلاش 10ساله توکلیان درباره تجاوز به دختران در جنگها و همراهی او با درد این کسان در این نوع همذاتپنداری دیده میشود: من بهعنوان عکاس و در موقعیت شهرزاد، آنقدر قصه میگویم تا تجاوز به شما و کشتن شما را به تعویق بیندازم! قصه شهرزاد را عکاس در زیرزمین گفته و دیگر در طبقات بالای نمایشگاه نقل به مضمون نمیکند اما گویی یک حکایت از دل صدها سال همچنان باقی مانده است: او ما را با مجموعهای از انسانهای طبقه رشدنایافته آشنا میکند. آن که میکشد و آن که کشته میشود. آن که تجاوز میکند و آن که تجاوز دیده است. کشورهای طیشده به وسيله توکلیان برای عکاسی دستخوش حکومتهایی الیگارشی (حکومتی منحط که در آن گروه معدودی که قدرت را در دست دارند فاسد شدهاند) هستند. گاه در میان تصاویر غالب، تکفریمهایی میبینیم که ما را از شرایط حاد این مصائب رها میکند. تکفریم «مادر و کودک» در یک اتمسفر ماندالایی (به سنسکریت یعنی دایره سحرآمیز) شکوه هیبتانگیز زنان نظامیپوش زیرزمین را تبدیل به هالهای سحرانگیز میکند. ترکیب نور و نوع قرارگیری در وسط کادر ما را به یاد تابلو «ملکه ملکوت و مادر» در الهیأت مسیحی میاندازد. تیرگیپردازیها گاه یادآور رنگمایه تیره نقاشیهای قرن هفدهم هستند. در این نوع تکفریمها، عکاس ما را به آثار مرجع در تاریخ هنر ارجاع میدهد. عدهای آواره جنگزده در هوایی بهاری در کنار کمپ و روی تپه، یادآور تابلو «گردهمایی خانوادگی» اثر بازیل است؛ زنی با روسری قرمز در مقابل شاخههای درختی بیحاصل، فرم تابلو «باغ سبزیجات با درختان شکوفا» اثر کامی پیسارو را به یاد میآورد. او مانند نقاشان امپرسیونیسم شیفته رنگبندیهای گرم (قرمز، زرد یا نارنجی) جهت القای مکنونات درونی آدمهای عکسهای خود است. از همینجاست که دوربین (وسیلهای که ایجاد واقعگرایی محض میکند) در کار او خاصیتی همگرا مییابد. با اینکه توکلیان استاد سرپوشگذاشتن روی احساساتش است، دائما ما را در موقعیت یک لیبرالیست (آزادیخواه) رصد میکند. از همان ابتدا با متنی که در زیرزمین با صدای او پخش میشد، آراي جان لاک و متفکرانی که در سنت اندیشه لیبرال جای میگیرند، تداعی میشد. در اکثر عکسها، شیفتگی او به فلسفه لیبرالیسم با تأکید بر اصل مالکیت بر تن خود آشکارا به ما یورش میآورد. جان لاک میپنداشت که «هر فرد حق دفاع از خود و نیز حق طرح ادعای خسارت در مقابل آسیبی را که از خطای دیگری بر وی وارد شده، دارد». با اشراف به این حقیقت به صدای او که باز میگردیم متوجه میشویم مادر و دختر به این علت اجازه عکاسی نمیدهند که میپندارند تفاوتی در امر تجاوز نخواهد شد و حقی ستانده نمیشود. آیا دوربین، اسلحه ناکارآمدی است که حق تجاوزشده را از متجاوز نمیتواند بگیرد؟! تحلیل این پرسش در عکسهای دیگر نمایشگاه ما را با یک عکس، یک مادر و یک کنشگر مدنی آشنا میکند. عکسهایی نیز لابهلای این مجموعه، جهت دلخوشی ما در مسیر جنگ چیده شدهاند: تصویری تخت و سخت از یک دریاچه نمک، تصویر نماد دهه هشتادیها (برج میلاد) از پشتبام خانهای از تهران... . با رؤیت بریدهروزنامهها بر آخرین دیوار، نمایشگاهگردان، خواسته و توانسته با رؤیت فضاهای تخت و صرفا خبری، وقایعنگاری را به ما نشان دهد که دیگر به فکر نشاندادن وقایع نیست، بلکه اینبار زنی است که قصه خودش را نقل میکند. ولی محلوجی، ساده و شفاف، با این بریدههای روزنامه ما را به زیرزمین باز میگرداند تا با شنیدن دوباره صدای نیوشا توکلیان در موقعیت شهرزاد قصهگو، فراموش نکنیم مادامي كه جنگها در راهاند، جهان به شهرزاد قصهگوی بیشتری نیاز دارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.