|

شدم خود کیهان

داوود امدادیان (1323-1383) در سال‌های پایانی‌ هزاره دوم میلادی در بولونی و موزه پاریس فرانسه... به برگزاری نمایشگاه تکی و گروهی همت گماشته است. او به مفهوم واقعی کلمه هنرمند مدرن به شمار می‌آید. بدین دلیل که در زمانه پیدایشِ آثار مفهومی و هنر اجرا با تکرار یک ایده به نقاشی می‌پرداخت. فرم فردی (سبک) او با تأکید بر یک موتیف، آن‌هم تکرار درخت با هدف تداوم ژانر منظره، از قدیمی‌ترین ژانرها در تاریخ نقاشی، شکل گرفته است. درخت‌های تابلوهای نمایشگاه هور بسیار غریبند. به نظر می‌رسد آنها روح دارند و شخصیت. از یک زاویه دید، این درخت‌ها هیبت اساطیری دارند و دارای همان خیال‌پردازی‌ای هستند که در ساختار اساطیر ملل به کار رفته است. در بدو امر آنها ما را مشغول سؤال‌هایی از این قبیل می‌کنند: آیا این درختان اساطیری درخت کیهانی‌اند که در فصول مختلف رنگ عوض می‌کنند اما همچون ستونی رابط زمین و آسمان باقی می‌مانند؟ ستونی با قطری به اندازه گذر صد سال که دو مکان در منتهی‌الیه جهان را به هم وصل می‌کند؟ آیا این درختانِ آینده بشرند یا گذشته او؟ آیا شجره‌المبتدا یا شجره‌المنتهی‌اند؟ آیا ریشه انسان به ریواس‌های به‌هم‌تابیده یا آن درختی که 15 نژاد بشر از آن سر برآورد، می‌رسد؟ آیا این حکایت کهن شجره‌المبتدا از دوره نوسنگی است که قرار است با تداومش در آینده شجره‌المنتهی هم بشود؟ آیا این شجره‌الحیه، یعنی درخت زندگی و بهشتی است که برگش دانش است و برش خرد و هستی همه درختان از اوست؟ کدام؟ در برخی تابلوهای امدادیان رد پای اساطیر ایرانی به‌‌ویژه درخت کیهانی که به صورت نمادین دربردارنده آتشی در میانه است با شاخه‌های پخش‌شده در پهنه جان را شاید بیشتر بتوانیم بیابیم. در نتیجه تا اینجا این روایت به گذشته وصل می‌شود. اما در آینده تقویمی آیا قرار است در اثر تغییرات ژنتیکی به درخت تبدیل شویم؟ یعنی روزی به جای اینکه برگ درختان سبز باشد سفید شوند و به جای اینکه خورشید از شرق طلوع کند از غرب بر‌آید و به جای اینکه، درخت‌ها انسان شوند، هریک از ما، درخت شویم، چشم در چشم درختان دیگر به زندگی‌مان به قدکشیدن عمودی و به ایستایی ابدی‌مان خیره شویم. این درخت‌های غریب در کنار درختان طبیعی قد علم کرده‌اند، اما آنها به همین زورآزمایی عظمت‌طلبانه هم بسنده نمی‌کنند، بدین دلیل که گاهی آدم خیال می‌کند در حال تبدیل‌شدن به صخره‌اند یا آدم‌هایی بوده‌اند که درخت شده‌اند یا قرار است به صخره تبدیل شوند. اغلب ما داستان هسپریدها را شنیده‌ایم. هسپریدها یا هسپیدس پری‌ها یا حوریانی بودند که مسئول نگهداری سیب‌های طلایی باغ هرای یونانی بودند که به دلیل سهل‌انگاری در ربودن این سیب‌های ارزشمند به وسیله هرکول در دوازدهمین خانش با تبدیل‌شدن به درخت توبیخ شدند. اما حکایت این درخت‌ها امر دیگری است. در نقاشی‌های امدادیان هم باید از دید عالم اسطوره‌ای فراتر رویم و هم آن را باید در آستانه این تابلوها نگه داریم. انسان‌ها در این نقاشی‌ها بسیار کوچک ترسیم شده‌اند با وجود این، عظمت شبح‌وار این درختان صخره‌مانند هیچ‌یک از آنها را با ترس مواجه نکرده است. این آدم‌های فراغ‌بال، در کسوت یک رهگذر، گردشگر و حتی یک توریست در طبیعت ترسیم شده‌اند که حضور همه‌گیر این درخت-صخره‌ها آنها را هیچ به تعجب وانداشته است. اما برای ما مخاطبان جنس این درخت‌ها این جهانی نیست. آنها وجه شبحناکی دارند و هراس می‌آفرینند. در قیاس با طبیعت خلق‌شده از سوی برادر هنرمند، یعنی یعقوب امدادیان اگرچه درخت‌های داوود عینی‌گراترند، اما با تکیه به وجه نظم‌یافته و آرامش‌دهنده سبک انتزاعی یعقوب، هراسناکی‌شان آشکارتر می‌شود. البته مخاطب در نهایت، با وجود تفاوت‌های ظاهری آثار، متوجه شباهت و ریشه مشترک علائق این دو در وجوه کاملا متفاوت می‌شود. در ژانر منظره یعقوب امدادیان به انتزاع گرایش دارد و به سطوح متمایل است. او زمین را از حالت کروی به سطوح متکثر، تبدیل می‌کند. نمی‌دانیم شاید اگر قرار بود داوود امدادیان به انتزاع برسد منظره‌هایش به کارهای یعقوب شباهت می‌یافت. اما در همان مقطع کاری، او گویی به یک رئالیسم دست می‌یابد از نوع جادویی‌اش که پیش‌درآمدی بر سوررئالیسم است و نحوی از استحاله یا متامورفوس از آن دست متامورفوس‌هایی که رنه مگریت بدان دست یافته بود را، البته با انحراف درجه به سوی رمانتیسیسم رقم می‌زند. اگرچه سبک داوود امدادیان را امپرسیونیسم خوانده‌اند، اما کومه‌های مکرر کلود مونه در برابر درختان صلب محکم و متفاوتِ امدادیان احیانا باید جانب احتیاط پیش گیرند و از نزدیک‌شدن به آنها اجتناب کنند. عظمت این درختان کجا و کومه‌های هرچند ستایش‌شدنی کلود مونه کجا... اما جایگاه سزان با توجه به این نقاشی‌ها کجاست؟ کثرت ضربه‌قلم‌ها در آثار امدادیان جای سطوح هندسی چهل‌تکه را در نقاشی‌های کوه سنت ویکتوآر یا معدن سنگ بیلبوس سزان می‌گیرد. هنرمند ما گوشه کارگاهش که بی‌شباهت به کارگاه‌های قرن نوزدهمی نیست، می‌گذارد تجربه ناخودآگاه جمعی و ازلی رویارویی با تمام درخت‌های جهان او را فروبلعند و آنگاه از این غوطه‌وری، چیزی بیرون می‌زند؛ چیزی به عظمت طبیعت در دوره رمانتیک‌ها که البته از رویارویی مستقیم پل سزان با طبیعت متفاوت است. در پس‌زمینه این درخت-صخره‌های متعلق به اردیبهشت، مرداد، آبان و بهمن پهنه آسمان رنگ‌های آبی‌تودار، آبی گوش‌فرادهنده، آبی سایه‌وار و آبی توفانی به خود می‌گیرد. سوسوی گرمای طلایی کهن بر قامت نارنجی غنی درختان افکنده می‌شود و فوج گرما بر رنگ ِروشن و تیره درخت‌ها هجوم می‌آورد. گویی از شدت گرمای کوره‌ای در این نزدیکی این درخت‌ها ملتهب شده‌اند، برآماسیده‌اند و سپس در همان حالت منجمد شده‌اند. همین باعث می‌شود این درخت‌ها برچسب مکتب باربیزون را به خود نپذیرند. چیزی از درون آن امور برون را تحت تأثیر قرار داده است. یا برعکس چیزی از برون آن چیزهای درونی را متأثر کرده است. هنرمند با منظره یکی شده است با درخت‌های منظره. درخت‌هایی که صخره‌ها را در خود فروداده‌اند یا صخره‌هایی که تأثیر زمان ابدی خود را بر زمان کرونولوژیکال درخت‌ها به رخ می‌کشند. صخره‌های ابدی به درخت‌های ازلی و درختان گذران به صخره‌های ایستا پیوند خورده‌اند. درختان داوود امدادیان هم‌زمان هم عظمت و هم قدرت طبیعت را به ما القا می‌کنند. این درخت‌ها را با معیار طبیعی نمی‌توان اندازه گرفت. درختان طبیعی پایین همین «درخت -صخره‌ها» در تابلوها به خاکساری افتاده‌اند، زانو زده‌اند و در حال زارزدن‌اند. یافتن حد این درختان کار طبیعت نیست اما به زانودرآوردن حد فهم و درک ما کارِ اندیشه ماست. بعضا تنوع آبی ابری و ملایم، آبی نیلی؛ سبز شب‌تاب، سبز حصیری، سبز چمنی، زرد نارنجی گدازه‌ای، قرمز پرشور و قرمزقهوه‌ای ضجه‌زای صخره‌های سنت‌شکن، در این درخت‌ها ما را به سرگیجه می‌اندازد. در این صورت اقیانوسی از سرما از پهنه آبی دور عریان طبیعت بر درک و فهم ما جاری می‌شود. این درختان، به کانت جرئت می‌دهند تا از گور برخیزد و دوباره سربختِ کتاب نقد قوه حکمش رود و بر سیاهه ابرهای غران، امواج پرتلاطمِ بی‌تاب، کوه‌های سراسیمه سر بر آسمان‌ساییده و دریاهای خروشان؛ آنها را هم بیفزاید. آری، درختان صخره مانند هراس‌آور آتش‌افروز حد تخیل ما را بی‌حد می‌کنند. چیزی به زانودرآورنده درون ما به کنکاش برمی‌خیزد و در نهایت از زیر بار درک ما شانه خالی می‌کند فقط می‌توانیم والایی‌اش را احساس کنیم. اما این درخت‌ها می‌توانند مراحل مختلف اتوبیوگرافی خود هنرمند باشند. آنها اتوبیوگرافی یا سلف پرتره‌هایی از خود هنرمندند در ماهی از فصل سال و تصویر آن را جلوی ما گذاشته‌اند. دوره‌های مختلف زندگی هنرمند در فصول متفاوت گاهی قرمز دراماتیک شده و گاه سبز. هر ماهی به فراخور خودش لحظه زندگی هنرمند را به‌عنوان فصلی از طبیعت تصویر کرده است. اما چگونه می‌توان اتوبیوگرافی یک هنرمند را با حلول جان جهان بازخوانی کرد؟ این جان جهان است که در پاییز به رنگ قرمز دراماتیک درمی‌آید و با جان هنرمند به هم می‌آمیزد. وقتی که طبیعت سبز است یا در فصولی که طبیعت آبی پرطراوت است، جان کیهانی است که سبز می‌شود یا قرمز آتشین و آبی، انگار جان جهان در این درخت کیهانی می‌دمد. درنتیجه اگر طبیعت پاییز را تجربه می‌کند این درخت جان جهان پاییزی را به تن می‌خرد. این نقاشی‌ها اتوبیوگرافی طبیعت است و فرقی نمی‌کند در کدام جغرافیا باشد و کدام زمان. فعلا فرقی نمی‌کند زیرا هنوز خورشید از مشرق طلوع می‌کند و برگ درختان بهاری سبز است و برگ پاییزی‌اش زرد و هنوز کسی خلاف این عرف واقع را تجربه نکرده است. در این شرایط، هنرمند خودش، چشمش را در طبیعت گذاشته و این به نوعی سلف پرتره خود نقاش هم هست. هنرمندی که به‌مثابه ادراک‌کننده با ادراک‌شونده در لحظه‌ای که روح جهان در او حضور دارد، یکی می‌شود. هنرمند مرتب در حال گذراندن «شدن‌های» متفاوت است. حدیث نفس او را با هم می‌خوانیم که در شب حین آسترسازی با کاردک‌های کوچک و بزرگ و شلاق ضربه قلم‌ها بر این آستر در کارگاه قرن نوزدهمی‌اش با خود زمزمه می‌کند: - ز اوج و فرود تبِ روز - ز رست و خیز شبانگاه - ز دیس و دگرِ ماه - درخت می‌شود آدم، - ثمر می‌دهد هر دم. -نگاه کن -ز دیس و دگر شدم ماه، - شدم درخت - پری وانهاده‌ام گِرد روزنه روز - شدم پر وا نِه - درخت کیهانی، - شدم خودِ کیهان، به هیبت انسان.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.