جهادگرايي فردي داعش و جامعه مدني
علي حاجلي
داعش يک گروه تکفيري جهادگراست که بر فردانيت جهاد تأکيد دارد. تئوريسينهاي اين گروه معتقدند جهاد عليه «کفار» امري فردي است. باور به فردانيت جهاد پيامدهاي متعددي دارد.
اولا اين باور باعث ميشود فرد از زمينه اجتماعي گسسته شود. زمينه اجتماعي ميتواند کشور، شهر، مذهب يا حتي خانواده باشد. بهاينترتيب، فرد به جاي آنکه در پيوندهاي متعارف قرار گيرد، به اتم تبديل ميشود و مستعد جذب به بنيادگرايي. براي مثال در مقياسي شديدتر، يکي از نويسندگان زن دابق، ارگان رسمي داعش، نوشتهها و تأکيد ويژهاي بر زنان جهان عرب و سني داشت که اگر شوهرانشان به دولت اسلامي نپيوسته يا آن را تأييد نکردهاند، آنها از عقد ازدواج خارجاند و شوهرانشان بر آنها حرام هستند؛ بنابراين آنها بايد به طور فردي به قلمرو داعش هجرت کنند. ثانيا به دنبال اين باور، فرد حتي نيازي به پيوستن به گروه و سازمان هم ندارد. داعش در پيامهاي عام زيادي که منتشر ميکند، عموما توصيه ميکند افراد حتي اگر به طور سازماني عضو داعش نيستند، در مکاني که زندگي ميکنند، رأسا و به اختيار خود قيام کنند و مثلا حتي با يک چاقو به کفار حمله کنند. ثالثا و مهمتر اينکه اگر مرکزيت سازمان از بين برود و شرايطي به وجود آيد که چيزي به نام داعش وجود نداشته باشد، اين باور به فردانيت جهاد باعث ميشود از خاکسترهاي اين جنبش، افراد جديدي در دورههاي ديگري و در جاي ديگري همچنان ظهور کنند؛ يعني ميرايي جنبش تا حدود زيادي منتفي ميشود. اتفاقي که اخيرا در تهران رخ داد و در آن داعش به دو مکان خاص حمله کرد پيش از هر چيزي، يک پيام سمبوليک دارد. تکفيريها ديگران را به دليل بيباوري يا باور مشرکانه به توحيد تکفير ميکنند. به عقيده آنها، شيوههاي جديد حاکميت (مثل پارلمان و تصويب قانون در آن) برخلاف سنت اسلامي و البته حرمگرايي شيعيان، دو نماد کفر است؛ بنابراين با حمله به اين دو مکان، داعش در واقع مانيفست جهادگرايي تکفيري سلفي را براي جامعه ايراني عرضه کرد. افرادي که اين حملات را انجام دادند، همگي ايراني بودند. آنها از کشورهاي بيکنترل مثل عراق يا سوريه يا از مناطق خاص، مانند چچن نيامده بودند. اين افراد از داخل ايران و با مکانيسم فردانيت جهاد بود که به اين گروه پيوسته بودند. آنها ميتوانستند هزار دليل داشته باشند که به جاي جهاد در ايران، در مناطق بيکنترل، مانند سوريه جهاد کنند، اما فردانيت جهادي بود که ميتوانست آنها را راضي به حمله تروريستي به تهران کند. پادزهر فردگرايي جهادي دقيقا در جايي قرار دارد که جامعه ايراني حداقل از خرداد 76 دنبال ميکند؛ يعني جامعه مدني و پيوندهاي انجمني. هر چه جامعه ما به سوي پيوندهاي انجمني برود، مخصوصا در مناطقي از کشور که از نظر اقتصادي و بهويژه مذهبي مستعد سمپاتي با جهادگرايان است، زمينه جذب افراد به جهادگرايان از بين ميرود. از پيوندهاي انجمني احساسي مثل طرفداري از يک تيم فوتبال، علاقهمندي به فلان هنرمند يا سلبريتي تا پيوندهاي ميانه مثل عضويت در نهادهاي مدني محلي و تا پيوندهاي بالا مثل عضويت در گرايشهاي سياسي همگي ميتواند در برابر جهادگرايي فردي مؤثر باشد و شهرونداني را که احساس محروميت نسبي ميکنند، در برابر جذابيتهاي جهادگرايي فردي مصون کند. در مناطقي از جامعه که از فقر و محروميت رنج ميبرد، روحاني و اصلاحطلبان توانستند بالاترين آراي شهروندان را جلب کنند. اين يک پيام روشن دارد: آنها باوجود محروميتها همچنان اميدشان به سرزمين مادري است و در برابر وسوسههاي آرمانشهري بنيادگرايانه مقاوماند. اما فراموش نکنيم اين وضعيت نيازمند تقويت و برنامهريزي اجتماعي بيشتري است. اگر وضعيت مادي کشور در چشمانداز کوتاهمدت قابل تغيير نيست، از پيوندهاي اجتماعي براي کاهش احساس محروميت نسبي استفاده کنيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.