شورشيهاي ديروز، دموكراتهاي امروز
نظام و ساختار آپارتايد آفريقاي جنوبي از سال 1948 و با رويكارآمدن دولتي سفيدپوست رسما اجرا شد: رژيمي كه در آن اقليت سفيدپوست از حقوق سياسي، اقتصادي و اجتماعي برخوردار و اكثريت سياهپوست از همه آنها محروم بود. در نظام آپارتايد سياهان حق نداشتند زمين را براي كشف طلا و الماس حفاري كنند، بايد جواز عبور ميگرفتند، از داشتن مشاغلي كه براي سفيدپوستها در نظر گرفته شده بود منع ميشدند و مجبور به زندگي در مناطق و كمپهاي جداگانه بودند. اما زمينههاي شكلگيري رسمي رژيم آپارتايد به سالها قبل برميگشت. در طي اين سالها خاصه از سال 1913 و با تصويب «قانون زمين» بوميهای آفريقا از خريدوفروش زمينهاي خارج از مناطق بومي كه دولت تعيين ميكرد ممنوع شدند. سياهان شامل 80 درصد جمعيت كشور بودند ولی تنها 13 درصد از مناطق كل كشور را در اختيار داشتند. حال آنكه 87 درصد باقيمانده متعلق به سفيدپوستاني بود كه 20 درصد جمعيت را شامل ميشدند. سیاهان نه حق رأی داشتند، نه اجازه داشتند در اماکن عمومی با سفیدپوستان دیده شوند و نه فرزندانشان از امکان تحصیل مناسبی برخوردار بودند. بسیاری از سیاهان در فقر مطلق و در زاغههايي زندگی میکردند که دولت برایشان ایجاد کرده بود. نخستين جرقههاي آگاهي سياسي در كنگره ملي آفريقا در سال 1912 زده شد و زمينههاي شكلگيري جنبشي مسالمتآميز و آرام را در ميان سياهان طبقه متوسط فراهم كرد. اما پس از جنگ جهاني دوم كنگره ملي آفريقا با شكست در اين راه به جرياني راديكال بدل شد. در سال 1943 كنگره بيانیهاي منتشر كرد و براي نخستينبار درخواست حق رأي را براي تمام مردم كشور مطرح كرد. مقامات حکومتی در سال ۱۹۶۴ نلسون ماندلا و همرزمانش را به جرم فعالیت عليه نظام آپارتايد به حبس ابد محکوم کردند. در سال 1976 شورشي در منطقه سووتو رخ داد و نزديك به 575 نفر كشته شدند. دامنه اعتراضات گسترش يافت تا اينكه دولت براي فرونشاندن شعله اعتراض در سال 1980 دو منطقه جديد براي سياهان ايجاد كرد و اتحاديههاي كارگري آفريقاييها را به رسميت شناخت. چهار سال بعد دولت به رنگينپوستان اجازه داد مجالس قانونگذاري خودشان را داشته باشند ولي سفيدها همچنان در اكثريت مطلق باقي ميماندند. فلسفه اصلي و ساختار نظام آپارتايد بدون تغيير باقي ماند. امتيازهايي كه دولت آپارتايد ميداد به اندازهاي نبود كه مانع شكلگيري اعتصابات، شورشها و ناآراميهاي اجتماعي شود. در سال 1985 تعداد كشتهها به 879 نفر و 390 فقره اعتصاب با حضور 240هزار كارگر رسيد. در اين اعتراضات اتحاديههاي كارگري پيشگام فعاليتهاي ضددولتي بودند. بسياري از دولتمردان سفيدپوست كه احساس ميكردند تداوم روند موجود امكانپذير نيست باب مذاكره را با كنگره ملي آفريقا و رهبران سياهان گشودند. در ابتداي سال 1990 ممنوعيتي كه بر فعاليت كنگره ملي آفريقا اعمال ميشد برداشته و ماندلا از زندان آزاد و مذاكرات فشردهاي براي عبور از دوران آپارتايد آغاز شد. با پيروزي شورشيها و آنطور كه نظام آپارتايد ميگفت، تروريستهای ديروز، دولت دموكراتيك آينده آفريقاي جنوبي با حضور آنها و رهبري ماندلا در 27 آوريل سال 1994 شكل گرفت. يكي از مهمترين اقدامات و كاركردهاي اين دولت تشكيل و راهاندازي «كمیسيون حقيقت و آشتي» بود. خشونت نژادي در درگيري سياهان با سفيدان و سياهان عليه سياهان به اوج خود رسيده بود و بايد شرايط آرام ميشد. «کمیسیون حقیقت و آشتی» آفریقای جنوبی اتفاقی مهم در جامعه جهانی بود. هرگز تصور نمیشد که در کشوری، حرکت از استبداد به دموکراسی تنها با توضیح درد و رنج قربانیان یک حکومت استبدادی میسر شود. اسقف دزموند توتو، سراسقف كليساي آنگليكان آفريقاي جنوبي كه در سال 1984 برنده جايزه صلح نوبل شده بود به دستور ماندلا رياست اين كمیسيون را برعهده گرفت. او در سال 1996 بهعنوان اسقف اعظم کیپتاون آفریقای جنوبی بازنشسته شد و در سالهای اخیر بهعنوان خطیب به کشورهای مختلف دعوت شده است. او بعدها در كتابي با عنوان «مسیر آشتی: از استبداد به دموکراسی» فرايند شكلگيري كمیسيون، مشكلات حقوقي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي پيشرو و دستاوردهاي آن و آگاهی عمیق خود را در گذر از این تجربه سخت به تصویر کشیده است. كتاب حاضر بهتازگي از سوي نشر پارسه به فارسي ترجمه و منتشر شده است. توتو تأثيرات نهادي و سازماني را بيش از تأثير فرد و عملكردش در اين فرآيند ارزیابی ميكند و به بررسی نقش ساختارها و سازمان در شكلگيري رفتارهاي خشن و اقداماتي میپردازد كه منجر به نقض حقوق بشر ميشود. اين كتاب به تجربه حضور نمايندگاني از بخشهاي اقتصادي، اجتماعي، مذهبي، بهداشتي و رسانهاي در برابر دادگاه كمیسيون حقيقت و آشتي و ارائه شهادتها و گزارشهاي آنها درخصوص چگونگي عملكرد رژيم آپارتايد ميپردازد. ازاينرو، در نظر او تأثير و نفوذ ادبيات آپارتايد بر انديشه و ذهن افراد - چه سياه و چه سفيد - به حدي بود كه همه شهروندان آفريقاي جنوبي قربانيان اين رژيم بودند. توتو در كتاب حاضر تأكيد دارد آشتی حقیقی میان مردم و حاکمان مستبد با انکار گذشته به دست نمیآید. او که سالها در دوران آپارتاید زندگی کرده میگوید چگونه با صبر و صداقت میتوان دنیایی جدید و انسانیتر ساخت. نلسون ماندلا درهمینباره گفته است: «کمیسیون حقیقت و آشتی آفریقای جنوبی نوری بود که بر زندگی همه ما تابید. در طول برگزاری جلسات دادگاههای عمومی این کمیسیون دزموند توتو همه دردهای مشترک، افسوسها، امیدها و اعتماد و باور ما را به آینده به نمایش گذاشت». توتو مينويسد: «وقتي بهعنوان اسقف انتخاب شدم سه هدف را در نظر گرفتم. دو هدف مربوط به مسائل داخلي كليساي انگليكان بود: يكي انتصاب زنان به مقام كشيشي بود كه در سال 1992 به آن رضايت دادند و از اين باب به طرز شگفتانگيزي غني شديم. دومين هدف كه در آن موفقيتي به دست نياوردم كوچككردن كليسا بود. سومين هدف نيز تلاش براي آزادي تمام مردم كشورم، هم سياه و هم سفيد، بود كه در 1994 به آن دست يافتيم». (ص28)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.