دولت مار مرده نخرد
محمدکاظم ابراهیمیخرمآبادی
انتخابات ریاستجمهوری دوازدهم با تمام فرازونشیبها، افتوخیزها و وعدههای نجومی و حل مشکلات کشور بهصورت ضربتی و رقابتی پایان یافت و مردم دیدگاهها و نگرشها و برنامههای رئیسجمهور مستقر را پذیرفتند و به آن رأی دادند و حسن روحانی را مجددا به ریاستجمهوری برگزیدند. اولین وظیفه رئیسجمهوری منتخب برگزیدن وزرا و معاونان رئیسجمهور یا اعضای دولت خواهد بود. در خلال انتخابات وعدههای بسیاری به مردم داده شد؛ هم از طرف رئیسجمهور منتخب و هم از طرف رقبا. از یارانه پنج برابر گرفته تا حل مشکل بیکاری با یک برنامه ضربتی و... ولی آنچه مردم انتخاب کردند منافع میانمدت و بلندمدت بود بهجای منافع کوتاهمدت و فوری (پنج برابر یارانه). احتمالا یکی از اصلیترین سؤالاتی که رئیسجمهور باید به آن بیندیشد این است که راهها و روشهای تأمین منافع میانمدت و بلندمدت مردم کداماند و برای توفیق بیشتر در این امر چه دولتی را باید سامان دهد و به عبارت دیگر تیم همکاران خود را با چه ویژگیها و مشخصاتی باید برگزیند. اشارات رئیسجمهور در جلسه افطاری اخیرش با وزرا و مدیران عالی دولت بر همین نکته تأکید داشت. به عبارت دیگر اعضای دولت چه ویژگیها و خصوصیاتی باید داشته باشند تا منافع میانمدت و بلندمدت مردم بهتر تحقق یابد؟ این سؤالی است که رئیسجمهور و نزدیکان او احتمالا روزانه با خود مرور میکنند. این سلسله نوشتار در پی آن است که برخی ویژگیهایی را که رئیسجمهور منتخب برای انتخاب اعضای دولت دوازدهم باید در نظر داشته باشد، طرح کند. برای کمک به فهم موضوع ابتدا داستانی را نقل میکنم؛ در زمانهای پیشین (ظاهرا در زمان حکومت انگلیسیها بر شبهقاره هند) در شهر بمبئی مار کبری در شهر زیاد شده بود (این مسئله در ادبیات مدیریت سیستمی به مسئله کبری معروف است). ازدیاد مار در شهر، کوچه، خیابان و محله باعث ترس و وحشت مردم شده بود. بالاخره مشکلی برای مردم پیش آمده بود و حکومت (مدیریت) ميبايد این مشکل را برطرف میکرد. فرماندار شهر بعد از طرح مشکل و مشاوره با اطرافیان، راهحل بهینه را یافت و آن را در جلسهای اعلام کرد. راهحل این بود: «دولت مار مرده میخرد». خلاصه راهحل این بود که هرکسی ماری را بکشد و به دولت تحویل دهد مبلغی دریافت خواهد کرد. در ظاهر، راهحل مناسبی بود، چراکه اولا مسئله شناسایی شده بود و راهحل هم مورد تأیید مشاوران قرارگرفته بود و درنهایت کار به مردم سپرده شده بود و دولت فقط محصول را خریداری میکرد. انتظار دولت آن بود که طی چند ماه تمام مارها به دست مردم (بخش خصوصی) کشته شده و به دولت تحویل شود و مسئله به کلی خاتمه یابد. اما این انتظار بیهودهای بود، چراکه هر روز بر تعداد مارهای مرده که به دولت تحویل داده ميشد، افزايش مييافت. با مشاهده این وضعیت دولتیها دریافتند که تعدادی از اهالی سودجوی شهر در خانههای خود مزرعه پرورش مار دایر کردهاند و مار پرورش داده و سپس آنها را کشته و به دولت تحویل داده و پول خوبی دریافت میکنند. کاسبی پررونقی شده بود. با مشاهده این وضعیت دولت اعلام کرد از تاریخ معینی دیگر مار مرده نخواهد خرید. با اعلام سیاست جدید مبنی بر نخریدن مار مرده، هر کسی مارهای پرورشی خود را در گوشهای از شهر رها کرد و بهاینترتیب وضعیت بسیار بدتر از قبل شد. اکثر تصمیمات در دولت قبل مصداق خرید مار مرده بود که بزرگترین آنها هدفمندی یارانهها بود. در دولت یازدهم نیز این نوع تصمیمات هم گاهی مشاهده میشود. با مرور این واقعه، خواستم به این اصل مهم اشارهای داشته باشم که همکاران دولت دوازدهم شاید اولین و مهمترین ویژگیاي که باید داشته باشند، نگرش سیستمی به مسائل و مشکلات جامعه و راهحلهای آنهاست. در واقعه بالا، ظاهرا همهچیز درست بود. تعریف مسئله، تحلیل مسئله، تعریف راه حل، واگذاری حل مسئله به مردم و تشویق مردم متناسب با سهم آنها در حل مسئله، اما چرا این ایده به هدف نرسید؟ نگرش سیستمی حداقل دو خاصیت دارد، اول اینکه دامنه تحلیل و شناخت مسئله را وسیعتر میکند. یعنی به خاستگاه مسئله توجه کرده و علل و عوامل موجد آن را بهخوبی شناسایی میکند و از طرف دیگر راهحلهای مسئله را به دقت بررسی کرده و پیامدهای هریک را بر مسائل دیگر و نیز بر ذینفعان مورد بررسی قرار میدهد. دلیل دیگر هم اینکه افق تحلیل را جلوتر میبرد. به این معنی که ممکن است در یک افق کوتاهمدت راهحل مسئله همانند واقعه فوق باشد، ولی اگر افق تحلیل را جلوتر ببریم و دامنه آن را به بیش از یک سال یا بیشتر بکشانیم، در آن صورت بهتر میتوانیم پیامدهای تصمیم امروز خود را ببینیم. بنابراین اولین ویژگی یک مدیر در سطح ملی مثل وزرا و معاونان رئیسجمهور و سایر مدیران کلان و ملی، نگرش سیستمی به مسائل و راهحلهای انتخابی برای رفع آنهاست. بهطور خلاصه مهمترین ویژگی یک مدیر در سطح ملی این است که مار مرده نخرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.