حال من خوش است
بهروز مرباغی
شرق: در صفحات داخلی روز سوم خرداد، گزارش و گفتوگوی بسیار زیبایی با دستاندرکاران نمایش مستند شلتر منتشر شد؛ گفتوگوی زیبای هوشنگ گلمکانی با کارگردان (امین میری)، نویسنده (ساناز بیان) و دراماتورژ (سجاد افشاریان) نمایش. من نه نقدی برای آن دارم نه تفسیری؛ پیش شما بلندبلند فکر میکنم. ممکن است شما هم علاقهمند باشید بشنوید. این گزارش من را خیلی تکان داد. خواهم گفت چرا. اما چرا امروز این یادداشت را مینویسم؟ داستانش این است که من معمولا صفحاتی از روزنامه را که فرصت نکردهام بخوانم، دور نمیریزم و در فرصتی خوب میخوانمشان. این صفحه هم از آنها بود. شانس داشتم. من در سالهای ماضی (بسیار ماضی)، با حلقه تئاتریها، کموبیش آشنا بودم. از تجربه تماشای نمایش در سالهای دهه 50 و طرفگیری درباره گروههای آن زمان تا مثلا تمرین در نمایش «اعماق» ماکسیم گورکی با زندهیاد خانم اسکویی (که دست غدارِ تقدیر اجازه نداد به آخر برسد). میدیدم، در تمام این تجربهها، آنچه که مهم بود، جهتگیری و پیام نمایش بود و نحوه رساندنِ این پیام. تمام گروهها هم داشتن پیام در نمایش را اصل میدانستند؛ تفاوت فقط در نحوه بیان بود. آربی آوانسیان با بیان مدرن و ساختارشکن این پیام را میرساند، خانم مهین اسکویی با سبک کلاسیک استانیسلاوسکی. سیروس شاملو و سعید سلطانپور با فاصلهگذاری برشتی پیامشان را میرساندند، بهمن مفید با یاریگرفتن از بنمایههای فولکلوریک. تا سالهای طولانی بعد از انقلاب را هم ما با همین بزرگان و دستپروردههای ارجمند آنها سر کردیم. من بسیار متأسفم که نمایش شلتر را ندیدهام. خیلی افسوس میخورم؛ چون معتقدم اگر در هر سال یا در هر فصل نمایش، یک یا دو نمایش مثل شلتر باشد، برای غنای تئاتر این کشور کافی است و من میدانم در این سرزمین چه چشمههایی میجوشد و وقتی چشمه تئاتر در کشوری بجوشد، حتم میدانم آن کشور هرگز در برابر پلشتیها سر خم نمیکند. حتما در میان چند ده نمایشی که هر روز در تهران (فعلا از شهرهای دیگر میگذریم) روی صحنه میرود، نمایشهایی از جنس و غنای شلتر هم وجود دارد و این بسیار ارزشمند است. برای من، این نمایش (به روایت گزارش «شرق»)، از آن جهت مهم است که خالقان اثر، خود را مکلف میدانند حرف درست را به مخاطب منتقل کنند. حرف کارشناسانه و دور از جنجال روزمره. وقتی کارگردان و نویسنده اثر، گزارشهایی چند هزار صفحهای از بستر خلق اثر را دارند، وقتی دو سال انرژی و وقت میگذارند تا کلامشان در نمایش متین و درست و دقیق باشد، باید افتخار کرد به این نمایش. چند وقت پیش، وقتی فیلم «دختر» را دیدم و به دنبالش گفتوگوی «شرق» با رضا میرکریمی (کارگردان) را خواندم، حالی شبیه حال خواندن گفتوگوی گلمکانی با دستاندرکاران شلتر به من دست داد. در آنجا نیز کارگردان با دقت تمام به مطالعاتی اشاره میکند که روی جوانها و نوجوانهای سالهای 70 و 80 انجام داده و تفاوت رفتاری آنها را با نسل سالهای دهه 60 مقایسه میکند و براساس این تحلیل، «ستاره» فیلمش را میپرورد. ما کی چنین نازنینهایی داشتیم که برای ساخت یک فیلم یا بهصحنهآوردن یک نمایش اینهمه وقت و انرژی صرف کنند و کاراکترها و پرسوناژهایشان را منطبق با واقعیت خلق کنند نه براساس «آرزوها». این مهمترین نکته نمایشهایی مانند شلتر است. و مهمترین وجه ارزشمندی فیلمهایی مانند «دختر». در اینجا با «کارگردان-محقق»ها مواجه هستیم. با مؤلفهایی که «حرفی برای گفتن دارند». آنهم «حرفی حسابشده و برآمده از مطالعهای پشتیبان». این را باید غنیمت شمرد. آگاهی درست، بزرگترین خدمت و هدف هنر میتواند باشد. نکته زیباتر آنکه خالقان «شلتر»، همچون کارگردان و خالق «دختر» اسیر واقعیت نشدهاند. بهعنوان هنرمندِ خلاق و متعهد، نقش خود را ارج نهادهاند. در برابر واقعیتها تسلیم نبودهاند. ساناز بیان، نویسنده شلتر، میگوید اصلا دنبال این نبوده که کارتنخوابها را تماما، قربانی اجتماع نشان دهد، تقصیر و گناه خود آنها را هم دیده است. ضمن آنکه کورسوی نور امید را هم نشان داده است؛ رئالیسم یعنی این. در آن سالهای ماضی، یادم هست، نویسنده محبوبی را دوره کرده بودیم و از او میخواستیم بگوید از کجا و با کدام پیشینه قهرمان داستانش در آخرِ کار، میگوید: «من که چوب برمیدارم». حسابی پیله کرده بودیم که آیا مطالعاتی در حوزه شورشهای روستایی دارد، آیا سابقه این نوع رفتار را در روستاها و شهرهای ما رصد کرده است و او حیران و سرگردان مانده بود که چه بگوید. به یکباره، منفجر شد و داد زد: «من چه میدانم چرا چوب برداشت، خودش این کار را کرد. به من چه!!» و واقعا راست میگفت. شاید، این روندِ رئالیستی قصه است که قهرمان را به آن رفتار میکشاند. در اروپا هم داستان گریههای گوستاو فلوبر را خواندهایم که در نوشخانهای نشسته بود و میگریست که «قهرمان داستانم مرد» و اصرار میکرد بقبولاند که «هرکاری کردم نمیرد، نشد». گزارش «شلتر» این دوگانگی ذهنی را در من زنده کرد. آیا روایتهای آن بزرگان را رئالیسم بدانم یا روایت مستندگونه و تحقیقاتی امثال شلتر را؟ من متأسفانه، شلتر را ندیدهام و با این یک گزارش اینهمه سؤال برای من پیش آمده، اگر میدیدم چه میشد؟ دست دستاندرکاران نمایش را میبوسم و دست هوشنگ گلمکانی را هم به خاطر این گفتوگو؛ «حال من خوش است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.