شروط عربستان براي بازگشت قطر به شوراي همکاري خليج فارس
شکلگيري ائتلافهايي نوظهور
واکنشها به قطع روابط ديپلماتيک شش کشور عربي با قطر و تلاشها براي میانجیگری همچنان ادامه دارد؛ از احتمال تغيير امير قطر تا واکنشهاي وزير خارجه آلمان به اظهارات تویيتري و عجولانه ترامپ، سفر امير کويت به امارات و تغيير لحن رئيسجمهوري آمريكا درباره قطر. در ادامه روند ميانجیگري ميان قطر و شش کشور عربي، امير کويت که سهشنبه در ديدار با ملک سلمان در جريان شروط عربستان براي آشتي با قطر قرار گرفته بود، عازم امارات شد که در کنار عربستان از نقشي کليدي در راهبري ائتلاف عربي عليه قطر برخوردار است. از ديگر سو، در تماس تلفني ترامپ با پادشاه عربستان نيز ديگر از آن لحن قاطع و آشکار ضدقطري خبري نبود. ترامپ در گفتوگو با همتاي سعودي خود به نظر با هدف تلطيف مواضع قبلياش، بيشتر بر حفظ اتحاد کشورهاي حوزه خليج فارس در مبارزه با تروريسم و افراطگرايي تأکيد کرد. شايد علت اين چرخش ترامپ در قبال قطر را بايد در حضور 10 هزار نيروي آمريکايي در پايگاه قطري العديد جستوجو کرد که آمريکا از آنجا عمليات نظامي خود در خاورميانه را فرماندهي ميکند. موقعيتي که آمريکا در کوتاهمدت بهسختي ميتواند جايگزيني مناسب براي آن پيدا کند. خطر ترامپيزهکردن منطقه در شرايط کنوني به نظر تنها پيامد اظهارات ترامپ پيچيدهترشدن وضعيت خواهد بود. شايد به خاطر تلطيف اين واکنش تند ترامپ بود که پنتاگون بلافاصله لب به تحسين قطر به خاطر حمايتش از حضور نظامي آمريکا و تعهدش در قبال امنيت منطقه گشود. همچنين روز دوشنبه، «دانا شل اسميت»، سفير آمريکا در قطر، پستي را منتشر کرد که در آن از نقش قطر در مبارزه با گروههاي افراطي تمجيد کرده بود. در شرايط کنوني آنچه بهيقين ميتوان گفت اين است که نه تنها صداي واحدي از آمريکا درباره قطر به گوش نميرسد؛ بلکه اظهارات نسنجيده ترامپ صداي برخي مقامات اروپايي را نيز درآورده است. دراینباره «زيگمار گابريل»، وزير امور خارجه آلمان، با انتقاد از اظهارات ترامپ، او را به تشديد تنشها در خاورميانه و ايجاد يک مسابقه تسليحاتي جديد ميان کشورهاي عربي متهم کرد. او همچنين ترامپيزهکردن روابط در منطقهاي را که مستعد بحران است، بسيار خطرناک توصيف کرد. با اين اوصاف، تقابلي که ميان آلمان و آمريکا در قضيه ناتو، توافق محيطزيستي پاريس و مبادلات تجاري درگرفته بود، حال با اين اظهارنظر گابريل به سطح مسائل بينالملل نيز کشيده ميشود. زندان جزاي همدردي با قطر در ادامه واکنشها به بحران قطر روز گذشته، يک عضو خاندان سلطنتي امارات متحده عربي از احتمال تغيير رهبري قطر خبر داد. طبق نظر سلطان سعود القاسمي، چنين اقدامي از سوي قطر ميتواند به منزويشدن قطر در عرصه بينالمللي خاتمه دهد. او راه گذار از اين بحران را محدودکردن فعاليت شبکه الجزيره و توقف حمايت مالي از گروههاي افراطي عنوان کرده است که به نظر خواستههاي طرف سعودي نيز هستند؛ بااينحال اين تنها واکنش امارات به بحران اخير نبوده است. طبق گفته مقامات اماراتي، افرادي که در شبکههاي اجتماعي از قطر حمايت ميکنند، ممکن است با زندانهاي طولانيمدت و جريمه مواجه شوند. طبق اعلام وزارت دادگستري امارات متحده عربي، کاربران شبکههاي اجتماعي به خاطر حمايت يا همدردي با قطر ممکن است به تحمل سه تا 15 سال حبس يا پرداخت جريمه نقدي از 500 هزار درهم به بالا محکوم شوند. همچنين القاسمي بر اين باور است که قطر در صفآرايي برابر کشورهاي عربي نبايد روي حضور 10 هزار نيروي آمريکايي در پايگاه العديد حساب باز کند. مسئلهاي که با توجه به اظهارات ترامپ چندان هم بيراه نيست. ايران، حماس، اخوان دراینباره عادل الجبير، وزير خارجه عربستان، شروطي را براي برقراري مجدد روابط با قطر مطرح کرده است که در صدر آنها، پاياندادن به حمايت از حماس و اخوانالمسلمين از سوي قطر قرار دارد. جبير در حالي ادعا کرده است که حمايت قطر از حماس و اخوانالمسلمين، باعث تضعیف دولت خودگردان فلسطين و مصر ميشود که حماس نظر ديگري دارد. در بيانيه حماس درباره تحولات اخير، با اشاره به تعجببرانگيزبودن اين خواست عربستان، آمده است که اسرائيل از اين اقدامات براي اعمال خشونتهاي بيشتر عليه مردم فلسطين بهره خواهد گرفت. قطع روابط با ايران، اخراج همه اعضاي جنبش حماس و بلوکهکردن حسابهاي بانکي و ممنوعيت تعامل با اين افراد، منافاتنداشتن با سياستهاي شوراي همکاري خليج فارس و توقف فعاليت شبکه الجزيره ديگر خواستهها و پيششرطهايي است که عربستان براي آشتي با قطر مطرح کرده است. قطر منزوي نميشود الجبير همچنين در سخنان خود، وضع تحريمها عليه قطر و تلاش براي منزويکردن اين کشور را ابزاري ميداند براي بازگرداندن قطر به مسير درست؛ امري که در مقابل، طرف قطري از آن به عنوان نقض تماميت ارضي و قدرت تصميمگيري اين کشور ياد ميکند. بااينحال با نگاهي دقيقتر به فهرست کشورهاي تحريمکننده قطر به نظر نميرسد که قطر آن قدر هم که طرفهاي عربي ادعا ميکنند، منزوي شده باشد. از ميان سه کشور عربستان، امارات متحده عربي و بحرين که عضو شوراي همکاري خليج فارس هستند، بحرين با مشکلات عديدهاي در کشور خود مواجه است. سه کشور يمن، مالديو و ليبي نيز وضعي از اين بهتر ندارند. اعلام قطع روابط ديپلماتيک با قطر در حالي از سوي دولت يمن صورت ميگيرد که اين دولت علاوه بر پايتخت، بخشهاي زيادي از اين کشور جنگزده را از دست داده است. درباره ليبي نيز بايد خاطرنشان کرد که نه دولت مرکزي، بلکه دولت مستقر در شرق اين کشور خواستار قطع روابط با قطر شده است. مالديو نيز که اساسا از وزن و تأثيرگذاري سياسي چنداني در مناسبات منطقهاي برخوردار نيست. در چنين شرايطي بحران اخير را بايد بيشتر در تقابل ميان قطر، عربستان و امارات متحده عربي ديد؛ تقابلي که شايد به جاي منزويشدن قطر، به شکلگيري ائتلافهايي نوظهور در منطقه مثل کشورهايي ازجمله ايران، عراق، قطر و ترکيه منجر شود. رجب طيب اردوغان نيز که پيشتر از تنش ميان کشورهاي عربي و قطر در ماه مبارک رمضان ابراز تأسف کرده بود، همانطور که انتظار ميرفت، در اظهارنظر جديد خود به حمايت از قطر پرداخته و گفته است که اگر اتهامات حمايت قطر از تروريسم درست بود، حتما خود او وارد عمل ميشد. او با نامناسبخواندن وضع تحريم عليه قطر، گفته است که به توسعه روابط خود با اين کشور ادامه خواهد داد. البته روز سهشنبه نيز دولت اردن از قصد خود براي کاهش سطح روابط ديپلماتيک خود با قطر و همچنين تعطيلي دفتر شبکه تلويزيوني الجزيره در اين کشور خبر داد؛ اما هرگونه اظهار نظر دقيقتر درباره انزواي قطر يا شکلگيري ائتلافهاي جديد در منطقه را بايد به روزهاي آتي و به بعد از اعلام موضع قطر درباره خواستههاي عربستان موکول کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.