کشف ابرزمینی تازه
21 سال نوری آنسوی منظومه شمسی
دانشمندان ابرزمین جدیدی را در فاصله 21 سال نوری از منظومه شمسی کشف کردهاند که امکان دارد میزبان حیات باشد. این سیاره فراخورشیدی تقریبا سه برابر زمین جرم دارد و تصور میشود سیارهای صخرهای باشد و احتمالا به اندازهای خنک است که آب مایع در آن وجود داشته باشد. این سیاره نویافته در لبه داخلی ناحیه زیستپذیر ستاره میزبان خود میچرخد و محققان امیدوارند بتوانند ویژگیهای جوی و خصوصیات دیگر این سیاره را بررسی کنند تا در نهایت بتوانند احتمال وجود حیات در آن را بهتر ارزیابی کنند. این سیاره را محققان «مؤسسه اخترفیزیک» (IAC) در جزایر قناری و با استفاده از «تلسکوپ ملی گالیله» شناسایی کردند که 3.66 متر قطر دارد. دانشمندان با توجه به تغییرات کوچک در سرعت شعاعی به وجود این سیاره پی بردند. این تغییرات ناشی از کشش گرانشی آن به هنگام چرخش حول ستاره کوتوله قرمزرنگ (GJ625 Gliese 625) است. هر گردش کامل این ابرزمین جدید به دور مدارش، 14 روز زمان میبرد. دانشمندان تخمین زدهاند این جرم کیهانی حدود 2.8 برابر زمین جرم دارد و در ناحیه زیستپذیر ستاره میزبان خود واقع شده است. ناحیه زیستپذیر منطقهای حول یک ستاره است که دمای مناسبی دارد و این امکان وجود دارد که در سطح سیارهای که در آن منطقه است، آب مایع وجود داشته باشد. گفته میشود این ابرزمین نسبتا به منظومه شمسی نزدیک و فقط 21 سال نوری از آن فاصله دارد و کمجرمترین ابرزمینی است که تاکنون کشف شده است. منجمان به دنبال بررسی تراکم و شعاع این سیاره فراخورشیدی هستند. این احتمال وجود دارد که سیارههای سنگی دیگری نیز پیرامون ستاره GJ625 وجود داشته باشند که میتوانند به آن نزدیک یا دورتر باشند و در ناحیه زیستپذیر ستاره وجود داشته باشند. گفتنی است سیارات فراخورشیدی، سیارههای بیرون از منظومه شمسی، در کهکشان راه شیری یا کهکشانی دیگر هستند که به دور ستارهای میچرخند. دانشمندان حدس میزنند میلیاردها سیاره از این نوع در سراسر کهکشان راهشیری وجود داشته باشد. اولین سیاره فراخورشیدی که کشف شد، سیارهای غولپیکر و شبیه مشتری بود که در مداری نزدیک، به دور ستارهاش میچرخید. کاشف این سیاره، میشل «مایور ژنوی» بود. این کشف، در سال 1995 سرآغازگر انقلابی در نجوم بود؛ انقلابی که با یک سیاره شروع شد، اما اکنون تعداد این فراخورشیدیها به حدود چهار هزار سیاره رسیده است و روزبهروز نیز بیشتر میشود. هرچند یافتن هر سیاره فراخورشیدی جالب است، اما اخترشناسان در دو دهه گذشته، بیشتر به دنبال شکار سیارههای کوچکتر مثل سیاره خودمان هستند. برای مثال ستارهشناسان بهتازگی موفق شدند با استفاده از تلسکوپ فضایی اسپیتزر (Spitzer) نزدیکترین سیاره خاکی به زمین را در خارج از منظومه خورشیدی بیابند. این سیاره که با نام «HD219134b» شناخته میشود، در فاصله 21 سال نوری، به دور ستارهای میچرخد و ناسا نیز آن را «معدن طلایی دادههای علمی» توصیف کرده است. این سیاره احتمالا جای مناسبی برای زندگی نیست چراکه تنها 1.6 برابر ابعاد زمین را دارد و جرم آن نیز بیش از چهار برابر زمین است. نکته دیگر اینکه مدار گردش سهروزه آن بیش از اندازه به ستاره میزبانش نزدیک است و با وجود سردتر و کوچکتربودن این ستاره نسبت به خورشید، احتمال وجود آب به حالت مایع در آن بسیار بعید به نظر میرسد. چنین سیارههایی (که ابرزمین نام دارند)، در بسیاری از بخشهای کهکشان وجود دارند با این همه بشر اطلاعات زیادی درباره آنها در اختیار ندارد. اما این سیاره به دلیل فاصله کمش تا زمین، میتواند پژوهشگران را در درک شکل سیارات و منظومه خورشیدی یاری دهد. چندی پیش نیز تلسکوپ کپلر ناسا سیارهای به نام «Earth 2.0» را کشف کرد که به صورت رسمی «کپلر 452b» نام گرفت. «کپلر 452b» در مقایسه با «HD 219134b» شباهت بیشتری به زمین دارد چراکه چرخش آن به دور ستارهاش 385 روز طول میکشد و در منطقه قابل سکونت و پیرامون ستارهای قرار گرفته که 20 درصد از خورشید روشنتر است. اما «HD 219134b» در مقایسه با «کپلر 452b» (با فاصله هزارو 400 سال نوری) به زمین نزدیکتر است و به همین دلیل بسیار مهم است. «مایکل گیلون»، پژوهشگر ارشد تلسکوپ اسپیتزر، میگوید: «این سیاره میتواند راهنمای ما در بررسی ابرزمینها باشد». پژوهشگران در نظر دارند با تنظیم تلسکوپهای مستقر در زمین و فضا اطلاعات بیشتری از «HD 219134b» دریافت کنند. برای مثال قصد دارند با بررسی حرکت این سیاره حول ستاره میزبانش مشخص کنند آیا این سیاره اتمسفر دارد یا خیر. علاوه بر این، احتمال میرود که از سال 2018 میلادی، پژوهشهای بیشتری با استفاده از تلسکوپ فضایی جیمزوب روی این سیاره صورت بگیرد. «مایکل ورنر»، پژوهشگر مشارکتکننده در این طرح، اظهار کرده در دهههای آینده بیشترین حجم از بررسیهای فضایی روی سیاره «HD 219134b» انجام خواهد گرفت. ستارهشناسان همچنین دریافتهاند دستکم سه سیاره دیگر نیز در منظومه متعلق به «HD 219134b» وجود دارند که دوتای آنها کوچکتر هستند و با فاصله اندک به دور ستاره مادر میچرخند. براین اساس، یکی از این سیارات هر 6.8 روز به دور ستاره خود میچرخد و 2.7 برابر زمین جرم دارد و سياره دیگر هر 47 روز یکبار مدارش را دور میزند و 9 برابر زمین است. البته سیاره چهارمی هم وجود دارد که گفته شده 62 برابر زمین است و هزارو 190 روز طول میکشد که به دور ستارهای در فاصله 320 میلیونکیلومتری خود بچرخد. اما نکته دیگری که در پایان باید روی آن تأکید کرد آن است که با توجه به کشف تعداد زیادی از سیارههای فراخورشیدی، بهویژه سیارههای زمینمانند یا سیارههایی که در منطقه طلایی و زیستپذیر ستاره خود حضور دارند، تلاش دانشمندان برای یافتن نشانههایی از حیات در چنین سیارههایی نیز شدت گرفته است. متأسفانه دانش ما درباره حیات و چگونگی شکلگیری آن (حتی در زمین) بسیار کم است، چه رسد به یافتن حیات یا بررسی انواع آن در سیارههای دوردست کهکشان راه شیری. با این همه دانشمندان در تلاشند با بررسی عواملی مانند فاصله یک سیاره تا ستاره مادر و در نتیجه ارزیابی مقدار احتمالی دما، اندازه و جرم آن سیاره، احتمال داشتن اتمسفر و نوع گازهای درون آن و تحلیل اطلاعاتی که از طیف اتمسفر این سیارات به دست میآید، احتمال وجود حیات در آن سیاره را ارزیابی کنند. هرچند برخی از دانشمندان بر این باورند که احتمال یافتن حیات در جایی غیر از زمین بسیار کم است، برخی دیگر با این استدلال که فقط در کهکشان راه شیری ما، حدود 300 میلیارد ستاره وجود دارد و بسیاری از آنها سیاره دارند، احتمال وجود حیات (حتی حیات هوشمند) را بسیار زیاد ميدانند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.