نگاهی به کتاب «نیکسون، کیسینجر و شاه» در گفتوگو با مترجم
از یکهتازی در منطقه تا زوال لابی پهلوی در آمریکا
«نیکسون، کیسینجر و شاه» کتابی به قلم رهام الوندی دانشآموخته دانشگاه آکسفورد و دانشیار دانشکده اقتصاد و علوم سیاسی لندن است که از سوی روزنامه فایننشالتایمز انگلستان بهعنوان برترین کتاب تاریخی سیاسی سال 2014 برگزیده شده است. این کتاب در زمستان سال گذشته با ترجمه غلامرضا علیبابایی از سوی نشر کتاب پارسه منتشر شد. آنچه در ادامه ميخوانيد گفتوگویی با غلامرضا علیبابایی درباره کتاب حاضر است:
اهمیت این کتاب در چیست و چه نکاتی در آن مورد توجه شما قرار گرفت که تصمیم به ترجمهاش گرفتید؟ در این کتاب با برداشتهشدن پرده از روی اسناد محرمانه، برای نخستینبار اسرار روابط دو کشور در طول دهههای 1960 و 1970 آشکار میشود و در ادامه، به روایتی مبسوط از عملیات پنهان سیا (CIA) در کردستان عراق و فلجشدن ارتش بعث عراق و سرانجام تسلیم این رژیم در برابر ایران میپردازد. همچنین مطالب مربوط به نقش آمریکا در بحران آذربایجان و تسلیمشدن استالین که بنا به گفته خودش، خودمختاری آذریها وسیلهای بود که: «هدف را توجیه میکرد و هدف ما ترساندن حکومت تهران بود که به آن نائل شدیم»، از مطالب بسیار جالبی است که در کتاب مورد بحث قرار گرفته است. این کتاب به نقش آمریکا در جریان ملیشدن نفت هم میپردازد؟ بله. در مورد جریان ملیشدن صنعت نفت، آمریکا به مصدق گفته بود که روسها مثل لاشخوری منتظرند تا نفت ایران را به چنگ آورند. با مقاومت مصدق، کاسه صبر سیا لبریز شد و طرح کودتای آژاکس در مرداد 1332 به اجرا درآمد و مصدق را سرنگون کرد و شاه را بار دیگر بر سریر قدرت نشاند. به عقیده نویسنده، این کودتا، وجهه شاه را تا حد رئیس یک دولت فرودست کاهش داد؛ جریانی که تأثیر سوء آن بیش از شصت سال بر روابط دو کشور سایه افکنده است. موضوع محوری کتاب رابطه سهجانبه نیکسون، کیسینجر و شاه است. نخستین دیدار نیکسون با شاه در چه زمانی بود؟ پس از کودتای مرداد 1332 نیکسون که معاون ژنرال آیزنهاور رئیسجمهور آمریکا بود، در آذرماه 32 به تهران آمد و با شاه ملاقات کرد. رویداد 16 آذر که منجر به کشتهشدن سه نفر از دانشجویان دانشگاه تهران شد در این مقطع صورت گرفت. روابط ایالات متحده - در دوران کندی - با ایران چه فرازوفرودهایی داشت؟ در انتخابات نوامبر 1960، جان اف. کندی نامزد دموکراتها با اختلاف آرای بسیار کمی بر نیکسون نامزد جمهوریخواهان پیروز شد و زنگ خطر دشوارترین روزها در روابط دوجانبه ایران و آمریکا به صدا درآمد. حمایت شدید شاه از جمهوریخواهان چیزی نبود که از دید دموکراتها پنهان بماند. شاه از کندی و سیاستهای وی نفرت داشت زیرا آمریکا درصدد اجرای اصلاحاتی از نوع «انقلاب سفید» در ایران بود و شاه بهآسانی زیر بار آن نمیرفت. به عقیده یکی از سناتورها، «شاه میخواست نشان دهد که متجدد است، ولی نمیتوانست هم خشایارشا باشد و هم فیدل کاسترو». پس از قتل کندی در 22 نوامبر 1963 جانسون روابط بهتری با ایران برقرار کرد و روابط تسلیحاتی دو کشور با سرازیرشدن شکاریهای اف-5 تایگر(TIGER) و سپس شکاری بمبافکنهای اف-4 فانتوم (PHANTOM) در شهریور 1347 که مدرنترین جنگنده جهان بود و ایران پس از آمریکا و انگلستان، نخستین نیروی هوایی جهان بود که صاحب آن میشد، ادامه یافت. اهمیت دکترین نیکسون در اوجگیری روابط دو کشور چه بود؟ با شدتگرفتن جنگ ویتنام و پیروزی نیکسون در انتخابات نوامبر 1968، وی ناچار شد سیاست جدیدی را در کشورهای همپیمان خود تحت عنوان «دکترین نیکسون» در پیش بگیرد. به موجب این سیاست، برقراری روابط ویژه با کشورهای کلیدی جهانسوم و درگیرکردن آنها در عملیات سنگین مدیریت امپریالیستی هدف اصلی را تشکیل میداد. در چارچوب این دکترین، نقش منطقهای رژیم پهلوی عبارت بود از: 1) برهمزدن تعادل نظامی به زیان فشارهای ناسیونالیستی 2) سرکوب شورش ظفار 3) مبارزه با جداییطلبان بلوچستان در پاکستان و 4) کمک به سومالی در جنگ با اتیوپی. اوج مشارکت محمدرضا پهلوی و نیکسون چه زمانی بود؟ اوج مشارکت رژیم پهلوی در چارچوب دکترین نیکسون در خرداد 1351 و در سفر وی به تهران بود که به موجب توافق آمریکا با ایران، این کشور میتوانست هر نوع جنگافزاری را بهجز سلاح هستهای، از زرادخانهی آمریکا در اختیار داشته باشد. سرازیرشدن شکاریهای فوقمدرن اف-14 (تامکت) به زرادخانه نیروی هوایی ایران برای مقابله با شکاریهای میگ-25 ارتش سرخ اتحاد شوروی از جمله دستاوردهای این سفر بود. موضع انگلستان در برابر جایگاه ایران در خلیجفارس پس از خروج آن کشور از منطقه چه بود؟ بدیهی است که انگلستان با سلطه ایران بر خلیجفارس مخالفت میکرد، زیرا به نظر آن کشور ایران تهدیدی برای برقراری موازنه منطقهای بود و نمیتوانست جای خالی انگلستان را پر کند. این مطلبی بود که در سفر شاه به انگلستان به وی گوشزد شد. این کتاب به موضع آمریکا در جریان بحران شطالعرب نیز پرداخته است. در جریان بحران شطالعرب، آمریکا به ایران اعلام کرد که: هر تصمیمی در این رابطه بگیرد، منحصرا مسئولیتش با خود ایران خواهد بود، ما فقط نگران خدشهدارشدن سیمای ایران در آمریکا هستیم. نیروی هوایی ایران قدرت فائقه در آسمان منطقه بود و شکاریهای فانتوم با عملیات رعبآور خود، عراق را به زانو درآوردند و آن را به پای میز مذاکره کشاندند. ایران چه نقشی در مهار اتحاد شوروی داشت؟ مشارکت ایران در چارچوب محور «نیکسون-کیسینجر- شاه» در 1972 به اوج خود رسید و این کشور دیگر وبال گردن آمریکا نبود، بلکه یک قدرت میانه در حال ظهور بود که در استراتژی آمریکا برای مهار شوروی سهیم بود. تبعات منفی افزایش قیمت نفت برای رژیم پهلوی چه بود؟ افزایش قیمت جهانی نفت و ثروت حاصل از آن، محدودیتها و قیدوبندهای حکومت شاه را از سر راه برداشت و برنامههای بلندپروازانه وی را سرعت بخشید که در سقوط او نقش داشتند.
لابی پهلوی چه زمانی رو به زوال رفت؟ پس از جریان واترگیت که به سقوط نیکسون انجامید، «لابی پهلوی» قدرت خود را در آمریکا از دست داد و جرالد فورد، جانشین وی، به گفته شاه، «یک احمق واقعی» بود. رژیم پهلوی تاب مقاومت در برابر مخالفان دموکرات و دیوانسالاری آمریکا را نداشت؛ جریانی که منجر به سقوط وی شد. چه شد که ناقوس مرگ شراکت نیکسون- کیسینجر- پهلوی به صدا درآمد؟ در مه 1975، ایستگاه سیا در تهران گزارش داد که تعداد مخالفان شاه در ایران به درجه خطرناکی رسیده است بااینحال، اوضاع درظاهر عادی به نظر میرسید. انفجارهای هستهای هند نیز باعث تشدید ترس آمریکا از دسترسی ایران به انرژی هستهای شد. مسائل فراوانی در زمینهی بازفرآوری وجود داشت که طرفین بر سر آن به توافق نرسیدند. همه اینها دست به دست هم داد و ناقوس مرگ آن شراکت را فراهم آورد. نویسنده چه نتیجهای از طرح مطالب مربوط در روابط بین دو کشور گرفته است؟ به باور نویسنده، در اواخر دهه 1970 میلادی، تصویر عمومی شاه در ایالات متحده تا حد دیکتاتوری مبتلا به جنون خودبزرگبینی تنزل پیدا کرده بود. تصویر وی بهمراتب پیچیدهتر از کاریکاتورهایی بود که در مطبوعات از وی ترسیم میشد؛ بااینحال، مشارکت یادشده بهگونهای بود که خدشهدارشدن شدید حاکمیت ایران غیرقابل تصور مینمود. این به معنای آن است که هر نظم جهانی باید به حاکمیت ملی ایران احترام بگذارد و منافع مشروع آن را مطمح نظر قرار دهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.