نشست نقد و بررسی اجرای شورایی «برلین» نوشته محمد یعقوبی و کار آریان رضایی
چالش انتخاب موضوع
چهارمین نشست دور جدید دوشنبههای نقد تئاتر، با نقد و بررسی نمایش برلین به نویسندگی محمد یعقوبی و کارگردانی آریان رضایی در تالار پایتخت برگزار شد. در این جلسه صمد چینیفروشان و امید طاهری، از منتقدان کانون ملی منتقدان تئاتر ایران، این نمایش را نقد کردند. صمد چینیفروشان نوع کار آقای رضایی و حرکتش در مسیر تئاتر شورایی را تقدیر میکنم. در شرایطی که تئاترهای ما از مردم فاصله گرفتهاند، فکرکردن به تولید تئاتر اشتراکی و ارتباط بیشتر با مردم بهخودیخود یک حرکت مثبت و قابل تقدیر است. اما اینکه چه موضوعی را برای این شیوه تولیدی انتخاب کنیم، جای بحث و تأمل دارد. مثلا برای خود آگوستوبوآل، تنهایی و پوچی انسان جامعه غربی دغدغه شد و این موضوع را در برخی آثارش به اشتراک گذاشت. با وجود این، در مقاطعی از کارش، احساس کرد دارد تندروی کرده یا احساساتی برخورد میکند و اینجا بود که فورا روش خود را عوض کرد. شما در موضوع کارتان میتوانید بازنگری داشته باشید. چون این موضوع قدری شخصی شده و تماشاگر به جای مشارکت در اجرا، بیشتر وارد جدل با موضوع میشود. اینکه چرا یک استاد فلسفه باید اینقدر بیمنطق باشد؟ یا چرا یک زن باید اینقدر کودکانه رفتار کند؟ درگیری با این موضوع و داستان، از جنس مشارکت نیست و بیشتر برای مخاطب ایجاد سؤال میکند. این سؤالها آنقدر زیاد میشود که مخاطب کمتر فرصت همراهی و مشارکت پیدا میکند. نکته دیگر اینکه باید خیلی مراقب باشید که این نوع کار و این موضوع تبدیل به تفریح و سرگرمی برای مخاطب نشود. مخاطب اگر از کار شما فاز تفریح بگیرد، هدف اصلی این نوع نمایشها حاصل نمیشود. اگر به جای حس مشارکت، گوشهای بنشیند و به رفتارها و کمدیها بخندد، همهچیز از دست میرود. امید طاهری حوزه کاری شما در تئاتر شورایی و به طور مشخص این کار که تئاتر مواجهه است، تفاوتهای فراوانی با روشهای معمول تولید و اجرای تئاتر دارد. در روشهای معمول، نویسنده در یک فضای فردی، دغدغهای را از منظر خود وارد اثر میکند و کارگردان هم با داشتهها و دانش فردی خود آن را روی صحنه میبرد. اما اینجا از مرحله نگارش متن تا اجرا، هرگز دغدغه فردی نویسنده و کارگردان مطرح نیست، بلکه مسئله اجتماع مدنظر است. در اینجا قرار است دردها، مشکلات و رنجهای اجتماع و نه هر اجتماعی بلکه اجتماع ستمدیدگان موضوع اثر باشد. در تئاتر مجادله نمایش، جوکر و مخاطبان، به مرزها و حریم یکدیگر وارد میشوند و در یک فضای مشارکتی شرایطی برای گفتوگو، تفکر و اصلاح به وجود میآورند. بنابراین پیرو نظر جناب چینیفروشان، من فکر میکنم موضوعاتی که برای تئاتر مجادله انتخاب میشود، باید بتوانند در فضای مشارکتی، دامنه پیدا کنند و گسترش بیابند. نه اینکه مخاطب را در سطح همان بگومگوهای معمول در منزل نگه دارند. موضوع شما باید به گونهای باشد که بالهای فضای مشارکتی باز شود و سطح دیالوگ بین طرفین اجرا را بالا ببرد و افق اندیشه تازهای را ایجاد کند. اگر چنین نشود، اصلاحی صورت نمیگیرد. میدانم آریان رضایی سالهاست در حوزه تئاتر شورایی فعالیت میکند و خیلی هم کارش را جدی گرفته و تجربههای بسیار خوبی هم داشته، به همین خاطر انتظار دارم گروه شما بعد از این سالها، کمکم در حوزه کاری خودش تولید محتوا کند و برود به سمتی که با مکتوبکردن تجربهها و آزمایشهایش، چهبسا نتایجی را دریافت کند که آگوستوبوآل امکان تجربهاش را در این جغرافیای فرهنگی با ویژگیهای خاص خودش نداشته است؛ یعنی دادههایی که از این مخاطب در این جغرافیا به شما منتقل میشود و ممکن است خیلی ویژه باشد. آریان رضایی لازم میدانم با توجه به حساسیت نوع کاری که سالهاست در حال تجربهکردن آن هستم، نکاتی را بیان کنم که دغدغههای بزرگی برای من هستند. طبیعی است وقتی ما وارد دنیایی دیگر و جنسی دیگر از کار تئاتر میشویم، بسیاری از اجزای این دنیا با آنچه قبلا آموختهایم، متفاوت است. در حوزه تئاتر شورایی چالشهای بزرگی برای من وجود داشته و دارد که همین چالشها باعث میشود دست به تجربهها و آزمایشهایی بزنم. یکی از این چالشها همین انتخاب موضوع است که شما اشاره کردید. بوآل موقعی که از برزیل کارش را شروع کرد، سراغ کشاورزان رفت چون آنجا شرایط اجتماعی بدی وجود داشت. اما در فرانسه به موضوع مواد مخدر و تکنیک رنگینکمان آرزوها رسید. در کار او میبینیم مدام موضوعات و تکنیکها تغییر و همهچیز را شرایط زیستی و اجتماعی آدمها تعیین میکند. اینها را گفتم تا بر این نکته تأکید کنم که ما هم در حال آزمایش هستیم. در شش سال گذشته تجربههای مختلفی داشتیم و سعی کردیم آن تجربیات را در وبسایتمان مکتوب کنیم. بنابراین ما در هر لحظه خودمان را در موقعیت چالش قرار میدهیم و بنابراین نکاتی که اشاره کردید قطعا برای ما چالشی است که مورد توجه قرار میگیرد. امید طاهری دو تا مسئله در اجرای برلین وجود دارد که ممکن است برای برخی جای سؤال باشد؛ اول اینکه موضوع نمایش شما یک دغدغه شهری است و حتی مربوط به طبقه خاصی در شهر میشود و دوم اینکه برعکس تصوری که وجود دارد، شما این اجرای مشارکتی را در یک سالن روی صحنه بردهاید. شاید تصور این باشد که تئاتر شورایی قرار است در محیطهای غیرتئاتری اجرا شود یا به سراغ ستمدیدگان برود، اما اینجا شما یک اجرای همگانی گذاشتهاید و از ستمدیدگان دعوت کردهاید بیایند کار شما را ببینند؛ هرچند هیچکجا در تبلیغاتتان نوع و شیوه کار را لو ندادهاید و مخاطبانتان را دستهبندی نکردهاید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.