شور و شعور در انتخاب
عبدالرحمن نجلرحیم- عصبشناس و عصبپژوه
در انتخابات ریاستجمهوری و شوراهای شهر اخیر در سرزمین ما، از «شور و شعور» در انتخابات فراوان گفته شد. بسط این شعار از نظر عصبپژوهی امروز، اشاره به حقیقت علمی عمیقي دارد. بر اساس نظر مغزپژوهانی چون «انتونیو داماسیو» و «جک پانسپ» (که اخیرا فوت کرد)، «شور» مجموعهای از هیجانات و عواطفی در سطح ناآگاه مغز ماست که به صورت احساسات به سطح آگاهی ما میآید، «شور» مملو از معانی سربستهای است که در ذهن ناآگاه تاریخی از نظر زیستی (ژنتیکی) و فرهنگی ما پنهان است و با تبدیل آنها در مغز به احساسات در شرایط مشخص اجتماعی در تجربه زندگی فردی، این هیجانات زندگیساز دردرونمانده، به سطح آگاهی کشانده میشوند و معانی روشنتر و آشکارتری پیدا میکنند. برای رسیدن به شعور و آگاهی و بالاخره به منطق و عقل، راهی جز گذر از مرحله شور، یعنی همان مجموعه هیجانی عاطفی و تبدیل هیجانات به احساسات آگاه نداریم. در فرایندی عاطفی و احساسی است که به انتخابهای اولیه میرسیم، با گذر از زمان حال به گذشته و آینده میاندیشیم و با بهپروازدرآوردن بالهای خیال، از طریق نگاشتهای دائمــا نوشـونده مدارهــای مغــزی، سد زمان حال را میشکنیم و به دنبال شباهتها و تفاوتها، به مقولــــهبندی جهانشناسی خــود میپــردازیـــــم. از اقیانوس ناخودآگاه پر از تجربهای که در مغز خود میسازیم به باریکههای متنوع و متکثر جریان آگاهی، در زمان حال، امکان وجود میدهیم و آنگاه شعور از شور زاییده میشود. در دنیای گسترده خیال در پهنه گذشته و حال و آینده است که به تفکر و خلاقیت میرسیم. اگر چنین نبود در چنبره حال، خیال در مغز ما متوقف میشد و در خود و هیجانات اولیه خود میماندیم و در درون هیجانات منفی و ترسهای خود میپژمردیم. انتخاب، بزرگترین اتفاق در طبیعت است که منجر به ظهور موجودات روی زمین شده است. به روایت «جرالد ادلمن» و «ژان پیر شانژو» مغزپژوهان معاصر، فرایند انتخاب برای ما از دورانی بسیار دور بدون حضور خودمان در طول تکامل گونهای و سپس در طول رشد فرهنگهای انسانی تداوم یافته و به ما به ارث رسیده است. آغاز حضور ما در زمان حال و آنچه در شبکههای نورونی مغز ما در حول محدوده تن ما، در شکم مادر میگذرد، ادامه انتخاب بر اساس ارزشهای ناشی از انگیزه نهادینه تداوم حیات است. چنین است که آگاهی اولیه در حول «من» اولیه شکل میگیرد. مدتها از زندگی ما میگذرد تا فرایند انتخاب از درون عیار و ارزشهای حیاتی به سطح آگاهی ما بیاید و در گستره زمان گذشته، حال و آینده توسعه پیدا کند و معنا در زبان تجلی پیدا کند و جهان را در تجربه فردی خود بسازیم. بنابراین ما جهان را بازنمایی نمیکنیم، ما جهان خود را انتخاب و بر اساس نیازهای حیاتی خود میسازیم. هرکدام از ما انسانهای روی کره زمین بر اساس طبیعت خود، درون مغز خود دستگاه عظیم گزینشگری داریم که بر بنیاد عیارها و ارزشهایی نهادینهشده در حافظه تاریخی، ژنتیکی، فرهنگی و گذشته فردی خود، آنها را با نگاه به گذشته و آینده انتخاب و معنا میکنیم. بهاینترتیب است که ما محیط طبیعی و اجتماعی خود را در تن و درون مغز خود میسازیم و آنچه که در جامعه برای ما معنادار میشود، مجموعهای از معناهایی است که بر اساس عیارهای گزینشی و اعتباری در شبکههای عصبی مغز ما شکل گرفته است. عملکرد جمعی ما در جامعه نیز وابستگی و شباهت تام به نحوه گزینشی کارکردن نورونها در شبکههای نورال مغز در سر ما دارد. این رابطه استعاری بین مغز و جامعه، واقعیات اجتماعی را مشروط به وقایع شکلگیرنده در مدارهای مغزی میکند که در طول تجربه زندگی به طور مجازی شکل میگیرند. آگاهی و خودآگاهی، عالیترین شکل انتخاب نزد انسانها نیز محصول این سازوکار تعمیمیابنده مغزی است. در فرایند انتخابات اخیر نیز شوری جمعی زاییده از تمنای حیات و بهزیستی در مغز جمع کثیری از انسانهای این سرزمین، خود را به بالاترین سطح آگاهی و شعور رساند و این وحدت مابین شور و شعور، باوجود تمامی موانع دشوار، ترسها، ناکامیها و تردیدها، موجب بروز پدیدهای نیکو در اعمال حاکمیت اصل انتخاب از درون کثرت طبیعتمدار و زندگیساز شد؛ انتخابی والا حاصل از بینشی زاییده پیوند عاطفه و تخیل و تفکر که فضیلت و کرامت را بر تحقیر، کراهت و ملامت، پیروز میکرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.