|

درباره اهمیت آثار «ابوریحان»

تنه درخت علم

رضا داوری‌اردکانی. رئيس فرهنگستان علوم

قرار است در این برنامه‌ها از دانشمندانمان تقدیر کنیم. من زمانی که به این جلسه آمدم و چهره دانشمندان در رشته‌های گوناگون را دیدم، بسیار خرسند شدم. مایه خوشحالی من است که در چنین مجالسی از دانشمندان جوان تقدیر می‌کنیم. در بررسی و ارزیابی میزان توسعه هر کشوری، وضعیت علوم پایه نشانه بسیار خوبی است؛ یعنی هرجا علوم پایه پیشرفته باشد، توسعه هم قابل دستیابی است، اما هرجا که به علوم پایه بی‌اعتنایی شود، شاید در زمینه توسعه هم نقایصی وجود داشته باشد. می‌توان گفت فیزیک تنه درخت علم است و هرجا فیزیک رونق داشته باشد، علوم پایه هم رونق دارد. پیشرفت علوم هم از جمله مواردی است که با دستور و امر یا خواهش ممکن نمی‌شود، وقتی فضا برای انجام کاری مساعد نباشد، پیشرفت چندانی حاصل نمی‌شود. البته در این زمینه، خودآگاهی دانشمندان نیز بسیار مهم است. دلیل اینکه علوم پایه با جهان علم ارتباط دارد این است که بیشتر دانشمندان بزرگ علوم پایه و به‌خصوص فیزیک‌دان‌ها، از حد فیزیک بالاتر می‌روند؛ یعنی به فیزیک اکتفا نمی‌کنند و از آن هم فراتر می‌روند، از «بیرونی» بگیرید تا «هایزنبرگ». هر فیزیک‌دان بزرگ دیگری را هم که در نظر بگیریم، وضعیت به همین صورت است، البته نمی‌خواهم با این گفته، فیزیک را از بقیه علوم متمایز کنم. به باور من «ابوریحان» مرد ممتاز تاریخ علم است. به نظر من یکی از دلایل احترام ما نسبت به وی این است که هیچ‌کس در علم قدیم، به اندازه «ابوریحان» به علم امروز و روش علمی امروز نزدیک نشده بود. حتی برخی بر این باورند که «ابوریحان» فقط اهل تئوری نبود و بلکه اهل پژوهش هم بود، ولی دیگران به اندازه او اهل پژوهش نبودند. «ابوریحان» به «التفهیم لاوائلِ صناعه التنجیم» محدود نماند و در زمینه دین و فرهنگ، فلسفه، مردم‌شناسی و تاریخ هم مطالعه کرد و در این حوزه‌ها هم به مرتبه استادی رسیده است. البته استعداد درخشانی هم داشته است و زمانی که همراه «محمود غزنوی» به هند رفت، زبان سانسکریت را آموخت، علاوه‌براین در مدت‌زمان کوتاهی، زبان یونانی را نیز آموخت. در اینکه «ابوریحان» نابغه بود، تردیدی نیست. باید تأکید کرد کتاب‌هایی که وی تألیف کرده، هنوز برای ما زنده و ارزشمند است. وی کتاب‌های بسیاری در زمینه‌های مختلف تألیف کرد از جمله در نجوم. علاوه بر تألیف کتاب، کارهای نوآورانه‌ای نیز در این زمینه انجام داده است. در آخر روی این نکته تأکید کنم که جناب آقای دکتر «ثبوتی» هم به اشاره گفتند که ما اینجا باید شأن دانشمندان را رعایت کنیم. باید در تقدیر از دانشمندان و پژوهشگران، با سعه‌صدر بیشتر و دست گشاده‌تر عمل کرد. خوشبختانه اگر فرهنگستان ما پول ندارد، این دانش و بینش را دارد که به نحو شایسته‌ای از دانشمندان ما تقدیر کند. «سعدی» زمانی که از «فردوسی» حرف می‌زند، بسیار تواضع می‌کند مانند اینکه می‌گوید او استاد و ما شاگردیم یا می‌گوید که رحمت بر تربت پاک باد. ما نیز وظیفه داریم به دانشمند احترام بگذاریم. من امیدوارم این کار احترام به دانشمندان در فرهنگستان و به نحو بهتری ادامه پیدا کند، نه به نحوی ناقص. ان‌شاءالله در دوره‌های بعد بهتر از این عمل کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.