|

شهروند علمی

در عصر مدرن واژه علم معادل علوم طبیعی و فیزیکی به کار می‌رود و محدود به شاخه‌هایی از آموختن است که به پدیده‌های طبیعی و قوانین آنها می‌پردازد. این معنای محدود از علم تبدیل به مجموعه‌ای از تعریف‌های قوانین طبیعت شده که بر مبنای قوانین علمی مثل قانون کپلر، گالیله و نیوتن بنا شده‌اند و علم بیش‌ازپیش مرتبط با مطالعه منظم دنیای طبیعت شد که شامل فیزیک، شیمی، زمین‌شناسی، ‌اخترشناسی و زیست‌شناسی بود. این روند در انتهای قرن بیستم و ابتدای قرن بیست‌ویکم سرعت بی‌سابقه‌ای پیدا کرد و در کمتر از دو دهه، اینترنت و تلفن همراه زندگی اجتماعی را دگرگون کردند. در هر دو سال قدرت رایانه‌ها دو برابر می‌شود. همچنین محصولات جانبی حاصل از توسعه ژنتیک به‌زودی می‌توانند به میزان زیادی فراگیر شوند. پیشرفت‌های پرشتاب در قلمروهای مختلف علم، پرسش‌هایی اساسی را پیش می‌آورند؛ ازجمله اینکه چه کسانی باید به اطلاعات موجود در رمز ژنتیک شخصی ما دسترسی داشته باشند؟ افزایش طول عمر انسان چه آثاری بر جامعه دارد؟ برای تولید برق آیا بهتر است انرژی هسته‌ای را گسترش دهیم یا مولد بادی؟ آیا از سموم بیشتری در کشاورزی استفاده کنیم یا در ژن غلات دست ببریم؟ ‌آیا قانون باید تولد نوزاد طراحی‌شده به وسیله مهندسی ژنتیک را مجاز بداند یا نه؟ اینترنت تا چه میزان باید اجازه ورود به حریم خصوصی ما را داشته باشد؟ امروز جهان بیش از هر زمان دیگری تحت تأثیر علم است. کاربرد علم زندگی ما را دگرگون می‌کند و یافته‌های علمی به درک ما از جهان و آنچه ورای آن است عمق می‌بخشند. این دگرگونی‌ها عمدتا سودمند اما غالبا با تهدیداتی همراه هستند و از نظر اخلاقی انسان را به چالش می‌کشند. مارتین ریس نویسنده کتاب کم‌حجم «از اینجا تا بی‌نهایت» قرن بیست‌ویکم را سده‌ای تعیین‌کننده در حیات کره زمین می‌داند و از «عصر آنتروپوسن» یاد می‌کند که از انقلاب صنعتی آغاز شده و همچنان ادامه دارد. زمین مدت 45 میلیون قرن زیسته است اما این نخستین‌بار است که در آن، یکی از انواع یعنی نوع بشر، می‌تواند سرنوشت سرتاسر زیست‌کره زمین را برای همیشه رقم بزند. در بخش اعظم تاریخ، تهدیدات از سوی طبیعت می‌آمده‌اند؛ ازجمله بیماری، زلزله، سیل و ... اما اینک این خود ما هستیم که تهدید به شمار می‌آییم. از نظر او امنیت انرژی، تأمین خوراک و دگرگونی اقلیمی تهدیدات سه‌گانه‌ای هستند که افزایش جمعیت کره زمین آنها را تشدید می‌کند. او در فصل اول کتاب نوع جدیدی از رفتار و کنش انسانی را برای مقابله با تهدیدهای جریان علم جدید لازم می‌داند. از نظر او علاوه بر فشارهای بی‌سابقه ما با چشم‌اندازهای بی‌سابقه‌ای نیز روبه‌روییم. میان آنچه علم انجام آن را روا می‌دارد با آنچه انجامش اخلاقی و دوراندیشانه است شکافی وجود دارد که رو به گسترش است. به نظر او «شهروندان علمی» باید بتوانند بر این شکاف فائق شوند. این امر هنگامی تحقق می‌یابد که شهروندان علمی از جمیع جهات سیاسی باشند و سروکارشان با رسانه‌ها و مردمی باشد که خودشان را با دامنه و محدودیت‌های تاریخی علم تطبیق داده‌اند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.