|

درباره «محفل بی‌عاری» تفاوت برتر از تفاوط

تفاوت برتر از تفاوط

سحر سلطانی: برخی در هنر امروز می‌خواهند متفاوط باشند به گفته ژاک دریدا، فیلسوف و منتقد ادبی فرانسوی و به ازای این دگرگونی در ساختار بهای مسیر طی‌شده را نیز می‌پردازند. ریسک و خطر بزرگی است که بشود واقعا به تفاوط دست یافت و در آن دچار تفاوتی آشکار نشد که همگان به‌راحتی از پس‌اش برخواهند آمد. به هر روی جلوه پساساختارگرایانه دادن به متن و اجرا نیازمند درایتی ژرف و جسارتی دقیق خواهد بود که متأسفانه در ایران ما هنوز فاصله بسیار هست با آنچه باید چنین شود. در اجرای محفل بی‌عاری، نوشته و كار سياوش بهادري‌راد در القای آنچه منجر به خواجگی خسرو، فرزند لطفعلی‌خان زند، در دستگاه آغامحمدخان قاجار و فتحعلی‌خان قاجار به وقوع می‌پیوندد بسیار نکته بارز و باریکی است که خود سوژه‌ای بسیار زیباست اما در بازآفرینی‌اش احساس می‌شود که چندان مرکز ثقلی برای نوین‌شدن یک جریان یا شکل اجرائی به وقوع نپیوسته است. خسرو از پنجاه‌وچند سال خدمت بی‌وقفه در کاخ‌هایی که هیچ‌گاه از ماجرا و شادی و جشن تهی نمی‌شد، خسته و دلزده شده بود. یا فرمان بانوان حرم را می‌برد یا به نظافت تالارها، غرفه‌ها و دالان‌های کاخ می‌پرداخت یا زمانی که فتحعلی‌شاه، یکی از همسران صیغه‌ای‌اش را طلاق می‌داد‌ و بی‌درنگ برای ازدواج با زن و دختری دیگر برنامه می‌چید، او کمک‌حال حجله‌آرایان می‌شد. با عطر‌افشانی، شبستان ‌شاه قاجار را خوشبو می‌کرد یا با قراردادن دسته‌گل‌هایی در گلدان‌های خوش‌نقش‌ونگار به شبستان جلوه می‌داد. برای‌ شاه قاجار و همسر جدیدش سفره می‌گسترد و به همراه دیگر خواجه‌سرایان، انواع و اقسام خوراکی‌ها را می‌چید. آنچه در بالا از خسرو، فرزند لطفعلی‌خان، می‌خوانیم بسیار دردناک است و به تعبیر راستین نوعی تراژدی در آن موج می‌زند اما زبان و بیان تازه‌ای که بشود در استناد به آن تا اندازه‌ای از آن درد را نمایان کرد، زیباتر می‌نماید تا اینکه هیچ نشانه‌ای از تراژدی در آن مشهود نباشد که می‌خواهیم از آنچه تراژدی است در گذریم. اتفاقا در اینجا باید گلایه کرد که این ساختارگریزی نمی‌تواند مانع از بروز فضای تراژدی یا در تلفیق با جهان کمدی، پدیدار شود. بلکه آنچه ساختار را نوین و غیرقابل پیش‌بینی می‌کند جنس روایت و نوع پردازش درام است وگرنه در کلیت اثر همچنان باید تئاتر را با همان تعاریف دقیق تراژدی یا کمدی یا در تلفیق این دو باید ملاحظه کرد چه‌بسا جهان امروز برای تلفیق و آمیزش گونه‌ها و سبک‌ها بهای بیشتری قائل می‌شود اما در آن تهی‌شدن ظاهری به معنای گریز از همه‌چیز نخواهد بود. به هر تقدیر کوزه‌گر باید کوزه بسازد با آنکه تلاشش بر آن باشد که کوزه‌ای بسازد که تاکنون ساخته و پرداخته نشده باشد و به همین دلیل هم یک تئاتری به دنبال بیان تئاتری است با آنکه می‌خواهد الگوپذیر نباشد و در ارائه الگو سازنده و خلاق باشد. این همان راهی است که بهادری‌راد به‌سختی پیموده است و نتوانسته اما از آن سر راست بیرون بیاید. این روش حکم طرح معمای بی‌پاسخ را دارد اما شاید بهتر بود کمی در ارائه روش، ساده‌بودن را برای این پیچیدگی‌های گنگ‌شونده ترجیح می‌داد. به هر تقدیر تئاتر ساده‌کردن اندیشه است حتی در پیچیده‌ترین شکل ممکنش... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.