نسیم مهرورزی
ابراهیم ایوبی.وکیل دادگستری
ای وای بر اسیری کز یاد رفته باشد در دام مانده باشد صیاد رفته باشد (حزین لاهیجی) پنجم خردادماه در تقویم رسمی به نام روز «نسیم مهر» (حمایت از خانواده زندانیان) نامگذاری شده است. شورای عالی انقلاب فرهنگی این تصمیم را در سال 1388 با هدف جلب توجه افکار و احساسات عمومی نسبت به مشکلات خانوادههای افراد در بند، اتخاذ كرد. مجازات حبس در تاریخ بشر پیشینهای طولانی دارد و با اندکی تفاوت، تقریبا در همه جای دنیا مشاهده شده است. علاوه بر آثار تاریخی مانند بنای زندان هارونالرشید در ناحیه توس خراسان و اثر تاریخی کوه زندان در منطقه تخت سلیمان آذربایجان غربی، وجود «حبسیه» یا «زنداننامه»ها در تاریخ ادب فارسی گواهی بر این مدعاست. هرچند براساس مبانی حقوق کیفری، اصل بر «شخصیبودن جرم و مجازات» است، به این معنا که کیفری تنها باید نسبت به شخص مجرم اعمال شود و نه شخص دیگر و با وجود اینکه این اصل در شریعت اسلام دارای سابقه است و از اصول متعددی از قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران (مانند: اصول سيوششم مربوط به «اصل برائت» و سيوهفتم «اصل قانونیبودن صدور حکم و اجرای مجازات») نیز استنباط میشود؛ اما ناخواسته مجازات و محرومیتهای ناشی از تحمل کیفر حبس علاوه بر شخص مجرم، دامنگیر خانواده و اطرافیان او هم میشود. در ایران «سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور» بهعنوان نهادی زیر نظر قوه قضائیه مسئولیت نگهداری، اصلاح و پرورش محکومان به حبس را بر عهده دارد. آییننامه اجرائی سازمان زندانها و اقدامات تأمینی و تربیتی کشور، «زندان» را اینگونه تعریف میکند: «زندان محلی است که در آن محکومانی که حکم آنان قطعی شده است با معرفی مقامات قضائی صلاحیتدار و قانونی برای مدت معین یا به طور دائم به منظور تحمل کیفر، با هدف حرفهآموزی، بازپروری و بازسازگاری نگهداری میشوند». براساس آمار مندرج در سایت «مرکز بینالمللی مطالعات زندان» (http://www.prisonstudies.org)، در سال 1393 بیش از 225 هزار نفر در ایران زندانی بودهاند که با توجه به میزان جمعیت، سرانه زندانیان در کشور 287 نفر به ازای هر صد هزار نفر است. این مقدار در مقایسه با سرانه دیگر کشورها، رقم بالایی محسوب میشود. در دو دهه اخیر درصد رشد جمعیت محبوسان، بیش از درصد رشد کل جمعیت بوده است. از زمان شروع ریاست آیتالله سیدمحمود هاشمیشاهرودی بر قوه قضائیه و با توجه به بینش فقهی ایشان که نهاد زندان را غیراسلامی میدانستند، تلاشهایي در جهت کاهش جمعیت کیفری از طریق حبسزدایی، مجازاتزدایی و در نهایت قضازدایی آغاز شد. این کوششها، نخست در قالب بخشنامه و توصیه به قضات بود تا سرانجام در سالهای 1392 و 1394 به ترتیب قوانین مجازات اسلامی و آیین دادرسی کیفری بازنگری شد و امکان بیشتری را برای قضات در زمینه تبدیل یا کاهش مجازات حبس فراهم كرد. یکی از نوآوریهای قانون مجازات اسلامی جدید، امکان استفاده از پابند الکترونیکی به جای حضور در زندان برای محکوم به حبس است. در این روش مجرم در عین اینکه تحت نظارت مقام قضائی است، به فعالیتهای عادی خود نیز میپردازد. متأسفانه تعداد زیادی از جامعه کیفری ایران مرتکبان جرائم غیرعمد را تشکیل میدهند که علاوه بر نهادهایی مانند «ستاد مردمی رسیدگی به امور دیه و کمک به زندانیان نیازمند» (از سال 1376 با ساختار جدید) که در جهت حل مشکل زندانیان در جرائم غیرعمد مربوط به: حوادث رانندگی، حوادث کارگاهی، محکومیتهای مالی نظیر مهریه معقول و نفقه و چکهای بلامحل غیرکلاهبرداری فعالیت میکند؛ نیکوکاران نیز در مناسبتهای خاص مانند اعیاد مذهبی و ماه رمضان با برگزاری مراسم گلریزان به حل مشکل این افراد همت میگمارند. بااینحال مشکلات مادی و معنوی ناشی از حضورنداشتن محکوم به حبس در کنار خانواده همچنان باقی است. در پایان نیز مانند آغاز و برای درک بهتر مفهوم زندان، بخشی از شعر «هی، فلانی! هیچ میدانی که زندان چیست؟» سروده مهدی اخوان ثالث را میآوریم: «هی، فلانی! با شما بودم. / هیچ میدانی که زندان چیست؟ / از کدامین قاره است این بوم؟ / هیچ میدانی که این بومآشیان، این شوم، / از چه اقلیمی ست؟ / اصلش اول یادگار از کیست؟ / کس چه داند؟ ما چه میدانیم؟ / شاید این جا قاره شوم ششم را پر کنه پرتیست، / در سواد هشتمین اقلیم؟ / با چنانهایی چنین دیگر / بیشک اینجا دیگر اقلیمیست، / آسمان دیگر، زمین دیگر.» (از کتاب «در حیاط کوچک پاییز، در زندان» / ص. 195)
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.