قلمرو: بدن يا كالبد دولت
گروه انديشه: «قلمرو» اصطلاحی سیاسی و حقوقی است و معطوف به ارتباط حاکمیت، زمین و مردم، نمود عینی و فضایی حق مالکیت بر سرزمینی که حاکمیت مدعی آن است: از هر آنچه روی زمین است تا زیر زمین و آبهای داخلی و نیز مرزها، فضای هوایی و منابع دریایی. قلمرو در مفهومي عام بخشی از سطح زمین به حساب میآید که گروهی خاص با موجودیتی سیاسی مدعی مالکیت و حاکمیت بر آنند. قلمروها نشانگر اِعمال قدرت بر فضاهاییاند که تمام وجوه حیات سیاسی را دربر میگیرند. به زبان جغرافیدانان سیاسی، قلمرو گستره فضایی قدرت و منابع مادی تأمینکننده آن قدرت به حساب میآید. مفهوم قلمرومحور حاکمیت سیاسی در تثلیث دیرپای «دولت- قلمرو- ملت» تعریف میشود و به زمین، منابع و مردمی گره میخورد که آنجا زندگی میکنند. فرم جدید حاکمیت سیاسی بهطور مشخص از اواخر قرون میانه بهعنوان پیششرطی لازم برای تأسیس دولت مدرن آغاز شد. با ظهور اقتصاد ملی و ساختاری سیاسی، نظارت و تسلط از مکانی متمرکز - به اسم پايتخت - بر گستره بزرگی از زمین در گرو طیف وسیعی از بافتارها، شیوهها و حقوقی بود که پیش از آن وجود نداشت. قلمرو بهرغم اهمیت، فقط بخشی از یک خشکی یا دریا نیست که مبتنی بر روابط اقتصادی و سیاسی حق مالکیت باشد. همچنین قلمرو صرفا یک ارتباط ساده سیاسی یا استراتژیک و مبتنی بر منطق نظامی صرف هم نیست، اگرچه بیشک بر سر قلمرو جنگهای مختلفی درگرفته و کنترل ارضی یکی از مهمترین شاخصهای حفظ و بسط گستره قلمروی حاکمیت بوده و هست. بلکه مسئله بر سر وجه قانونی و فضامند قلمروی حاکمیت است. شکلگیری قلمروی حاکمیت همانطور که فیلسوف آلمانی کارل اشمیت درآخرین اثرش نوموس زمین میگوید، منوط به دو شرط است: تصرف ارضی و اشغال نظامی بخشی از کره خاک و استقرار نوعی نظام قانونی یا حکومتی در این بخش. شرط اول به روشنی مستلزم اعمال خشونت در سطحی گسترده است و شرط دوم مستلزم انحصار اعمال خشونت در دست یک قدرت واحد یا همان دولت. بنابراین حفظ قلمرو پس از تولید آن در درجه اول توافقی است بر سر مشروعیتی خاص برای اعمال خشونت و در درجه دوم پیمانی است برای تعیین گستره فضایی قانون یعنی حاکمیت دولت. با این حساب دولتها را بايد با صفت «قلمروی» (territorial) خواند. اما نباید جنبه قلمروی را صرفاً ظرفی برای عمل دولت دانست. بلکه نظارت و حفظ قلمرو همان چیزی است که دولت را در مقام موجودیتی ذاتاً سیاسی ممکن میکند. نمونه تاریخی «صلح وستفاليا» به فهم اين موضوع كمك ميكند. پس از پیمان وستفالیا و پایان جنگهای سیساله در ۱۶۴۸ میلادی، دولتها برای تحقق حاکمیت واقعی بر محیط سرزمینی خود باید ضمن حذف روابط سنتی مردم و دیگر نهادها با حکومت، حاکمیت خود را از حیث زمانی، مکانی و فضايي تداوم میدادند. تضعیف ساختار فئودالی و گسترش اقتصاد تجاري و جدایی دولت از کلیسا در اثر جنبش اصلاح مذهبی و جدالهاي مذهبی پس از آن، دو عامل مهم تمرکز قدرت سیاسی در دست حاکمانی بود که به تدریج مرزهاي ملی خود را با یکدیگر مشخص ساختند و کوشیدند اقتدار خود را بر گستره قلمروشان اعمال کنند. با صلح وستفالیا این مرزها به رسمیت شناخته شد و به قلمرو حاکمیت ملت - دولت مدرن بدل شد. اين وضعیت مستلزم قلمروسازی و نشاندهنده آن بود که در تعیین قلمرو حاکمیت افزون بر الزامات نظامی، سیاسی و تجاری، نقش وجوه مادی و فیزیکی فضا هم مهم است. از اینرو، قلمرو شامل تمام وجوه و بخشهایی شد که حکومت در آن اعمال حاکمیت میکند: یعنی تصرف ارضی بخشی از کره زمین و سپس مواجهه با وضعیت جدیدی که مستلزم چرخش مفهومی از قلمروسازی به قلمروداری بود. با صلح وستفالیا دوره پرآشوب قبل و جنگهای خونین با قانون و قرارداد میان چند دولت بزرگ اروپایی کنترل شد. از این لحظه به بعد قانون در گسترهاي فضامند شكل گرفت و به نام حاکمیت دولت به يك نظام متعین قضائی - سیاسی بدل شد. شکلگیری مفهوم قلمرو بهعنوان فضایی محصور با مرزهایی ثابت و حاکمیت مشخص روندی تاریخی دارد و سرآغاز آن کشف قاره آمريكا است. همانطور كه اشميت در نوموس زمين نشان ميدهد «مبارزه بر سر تصرف خاک یا آب قاره آمریکا بلافاصله بعد از کشف آن آغاز شد. تقسیم و توزیع زمین بیش از پیش به دغدغه ملتها و قدرتهای موجودی تبدیل شد که در کنار هم بودند. از آن پس برای تقسیم و توزیع کل کره زمین خطوط کشیده شد. اینها اولین تلاشها جهت تعیین ابعاد و سرحدهای یک نظم جهانی فضامند بود. چون این خطوط در اولین مرحله آگاهی جدید ما از فضای سیاره زمین کشیده شدند، برداشت ما از آنها تنها در چارچوب مناطق مسطح بود، یعنی از لحاظ سطح و با تقسیماتی کمابیش هندسی: به روش هندسی. بعدها، وقتی آگاهی علمی و تاریخی ما کل سیاره زمین را تا ریزترین جزئیات نقشهبرداری و آماری (به تمام معنا) دربرگرفت، نیاز عملی-سیاسی ما نهتنها به تقسیم هندسی سطح بلکه به یک نظم فضاییمادی در کره زمین مشهودتر شد». برای درک بهتر قلمرو بهمثابه فضایی مادي که سه بعدش محاسبه و محدود میشود، میتوان از فرم جنگهای قرن بیستم کمک گرفت: جنگهایی که با توسعه و پیشرفت فنون و تکنولوژی نظامی پای حملات هوایی را نیز در تولید، حفظ، کنترل و گسترش قلمروهای حاکمیت باز کرد. برای مثال حمله هوایی ناتو به کوزوو در سال 1999، جنگ روسیه در چچن و گروزنی، جنگ کره در سال 1950 در مدار 37 درجه یا حتی شکست محاصره برلین در 12 مه 1949 با امدادهای هوایی آمریکا، جایی که پل هوایی آمریکا سرآغاز جنگ سرد شد. این جنگها و برخوردهای نظامی به ما نشان میدهند قلمرو بهمثابه فضا تنها دو بعد روی زمین را محاسبه و محدود نمیکند، بلکه بعدی عمودی هم دارد. حتی فراتر، در عینیترین نمونه، بعد عمودی قلمرو حاکمیت را میتوان همزمان در دیوار حائل در سرزمینهای اشغالی فلسطین و حملات هوایی اسرائیل علیه غزه دید. بر اساس همین نمونهها میتوان نتیجه گرفت قلمرو بهمثابه فضایی محدودشده یک حجم است و نه یک سطح. وقتی خطوط و نقشهها صرفاً به خطوط روی زمین ترجمه میشوند - یعنی همان مرزها - شکنندهاند. به این اعتبار آسیبپذیری قلمروی حفاظتشده همان بدن یا کالبد دولت است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.