|

ایالات متحده و موازنه قدرت در خاورمیانه

فرشید جعفری. استادیار دانشگاه

در دوره ریاست‌جمهوری «باراک اوباما» موازنه قدرت در خاورمیانه به نفع روسیه و ایران تغییر یافت. در این دوره ایالات متحده سطح توقعات قدرت خود در خاورمیانه را به نازل‌ترین سطح خود رساند، به‌گونه‌ای که بسیاری از تحلیل‌گران و روزنامه‌نگاران حرفه‌ای در سیاست بین‌الملل معنای بی‌تفاوتی تلویحی ایالات متحده را به افول قدرت آن کشور در سلسله‌مراتب قدرت در سیاست بین‌الملل تفسیر کردند. در واقع دولت باراک اوباما در قبال روسیه استراتژی ساکت‌سازی را در پیش گرفت؛ دولتی که این استراتژی را در پیش می‌گیرد با هدف تعدیل رفتار رقیب بخشی از قدرت خود را واگذار می‌کند؛ به امید اینکه رقیب با حس امنیت بیشتر اندیشه تسلط و تهاجم را از ذهن خود تعدیل، کاهش یا حذف کند؛ اما این استراتژی موازنه قدرت را به‌نفع رقیب رقم می‌زند. این بی‌تفاوتی تلویحی در قبال خاورمیانه موجب ایجاد یک حفره قدرت در این منطقه استراتژیک شد. روسیه به‌عنوان نزدیک‌ترین رقیب ایالات متحده در خاورمیانه بی‌درنگ از این روگردانی آمریکا از خاورمیانه بهره برد و به بهانه دفع داعش و حمایت از دولت بشار اسد، با حضور تمام‌عیار نظامی خود در سوریه درصدد برآمد که این حفره قدرت را پر کند و نام هژمون منطقه را که پیش‌تر دست آمریکا و متحدانش بود، از آن خود و از این فرصت طلایی برای تغییر موازنه قدرت به‌نفع خویش استفاده کند. به نظر می‌رسید که روسیه در حصول این مقصود کامیاب بوده است؛ ازسوی‌دیگر نزدیک‌ترین متحد روسیه در خاورمیانه یعنی ایران با دیپلماسی هوشمندانه و حرفه‌ای خود توانست به یک توافق جامع هسته‌ای با قدرت‌های بزرگ جهانی دست یابد و یکباره موازنه منطقه‌ای قدرت در خاورمیانه را علیه رقیبان خود یعنی اسرائیل و عربستان تغییر دهد؛ اما در انتخابات سراسری هشت نوامبر 2016 ایالات متحده «دونالد ترامپ» با شعار «اعاده قدرت آمریکا به روزگار باشکوه خود» و با تکنیک‌های غیرمتعارف انتخاباتی، رقیب خود یعنی «هیلاری کلینتون» را پشت‌سر گذاشت و به‌عنوان چهل‌و‌پنجمین رئیس‌جمهور آمریکا نام خود را ثبت کرد. معنای نهفته در پس واژگان این شعار ایفای نقش سنتی آمریکا در مناطق مختلف جهان بود. از همین رو با تغییر محسوس در استراتژی پیشین آمریکا در خاورمیانه و به منظور کنترل رقیب خود، یعنی روسیه، از دستیابی به هژمونی منطقه‌ای، دو استراتژی اصلی و سنتی قدرت‌های بزرگ سیاست بین‌الملل در قبال رفتار هژمونیک روسیه در خاورمیانه را در پیش گرفت. با تأسی از اندیشه «جان میرشایمر» این دو استراتژی عبارت‌اند از «موازنه‌سازی» و «احاله مسئولیت». سفر مجلل خانوادگی دونالد ترامپ به عربستان سعودی، شروع تحقق این دو استراتژی در خاورمیانه بود. دولت ترامپ از طریق استراتژی «موازنه‌سازی» سعی در برهم‌زدن موازنه قدرت علیه رقیب خود یعنی روسیه دارد. آمریکا در مرحله اول از طریق انعقاد قراردادهای کلان و بی‌سابقه فروش تسلیحات به متحدان عرب خود درصدد برآمد که یک ائتلاف دفاعی در جنوب خاورمیانه علیه ائتلاف نه‌چندان منسجم شمال خاورمیانه برای مهار روسیه و ایران ایجاد کند. در مرحله دوم در نشست ریاض پیام‌های روشنی را از طریق گفتمان‌سازی مبارزه با تروریسم در عراق و سوریه و نکوهش دور از واقعیت نقش ایران و سوریه در حمایت از تروریسم و افراط‌گرایی و همچنین تأسیس یک «مرکز جهانی مقابله با تفکر افراط‌گرایی» در ریاض، به رقیب هژمونیک خود یعنی روسیه فرستاد. معنای این پیام بیشتر مقابله بود تا مصالحه، یعنی به بیان میرشایمر ایالات متحده خطی بر ماسه کشید و به روسیه و متحدان آن هشدار داد که از آن خط رد نشوند. با اینکه گفته می‌شود استراتژی «احاله مسئولیت» جایگزینی برای استراتژی موازنه‌سازی است اما ایالات متحده با محوریت ترامپ از طریق واردکردن یک عنصر نو در امر دیپلماسی سیاسی هم‌زمان از این دو استراتژی بهره برد. آن عنصر در واقع «روش تاجرمسلکی» در دیپلماسی سیاسی بود؛ روشی که فقط دونالد ترامپ کارآفرین به واسطه آگاهی از روش‌های موفقیت در کسب‌وکار می‌توانست از پس آن برآید. آمریکا در عین اینکه به‌عنوان یک موازنه‌ساز مستقیم در خاورمیانه ظاهر شد، مسئولیت برقراری موازنه را از طریق قانع‌کردن متحدان عرب خود به پرداخت هزینه‌های مبارزه با تروریسم در ظاهر و در باطن مهار قدرت رقیب، به آنها احاله کرد. ترامپ در سخنرانی‌های متعددی صحبت از «سواری مجانی» کشورهای دیگر از ایالات متحده برای تأمین امنیتشان کرده بود، اما روش تاجرمسلکی خود اجازه سواری مجانی به کشورهای عربی را نداد. دراین‌میان لازم است ائتلاف شمال خاورمیانه با محوریت روسیه، ایران، عراق، سوریه و حتی ترکیه انسجام خود را بازیابد و یک حرکت مقابله‌به‌مثل دربرابر ائتلاف جنوب خاورمیانه به منظور ایجاد موازنه جدید علیه ائتلاف مذکور به انجام رساند و حتی حمایت قدرت‌های بزرگ برون‌منطقه‌ای، در اولویت اول چین و سپس فرانسه و آلمان را برای پیوستن به ائتلاف شمال خاورمیانه جلب کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.