مهمترین درخواستهای بخش علمی کشور از دولت دوازدهم
نوسازی دیوانسالاری ایران با نیروهای متخصص
مهدی زارع.* استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله،عضو وابسته شاخه زمینشناسی فرهنگستان علوم
حضور باشکوه مردم در انتخابات روز جمعه 29 اردیبهشت، به انتخاب آقای دکتر «روحانی» برای دور دوم مسئولیتشان بهعنوان رئیسجمهوری اسلامی ایران، انجامید. اکثریت مردم نشان دادند که سیاستهای ایشان را تأیید میکنند. اکنون بهعنوان مطالبه از رئیسجمهور آینده میتوان فهرستی از مهمترین درخواستهای بخش علمی کشور را ارائه کرد که شاید مهمترین آن بهکارگماردن مدیران لایق در بخش آموزش و پژوهش، بهکارگیری نخبگان داخلي در اداره کشور و سرمایهگذاری مادی و معنوی از سوی دولت و تأمین بودجه برای انجام فعالیتهای دانشمندان است. نگارنده لازم میداند که درخواستهای راهبردی و مشخصتر را بهاختصار به شکل زیر بیان کند: 1- کشور ما از دید انرژی در یکی از حساسترین نقاط جهان واقع است. رفتن به سوی انرژیهای نو با استفاده از توانمندیهای زمینشناختی فلات ایران از نکات راهبردی است. در این زمینه سرمایهگذاری وسیعی برای توسعه علم و فناوری در دنیا انجام شده که باید با همکاریهای بینالمللی جدی از این دستاوردها در داخل کشور استفاده کرد. کشورهای اروپای مرکزی و غربی سرمایهگذاری وسیعی برای مطالعه و بهرهبرداری از انرژیهای نو (بهویژه انرژی زمینگرمایی) آغاز کردهاند. جالب است که نیروگاه زمینگرمایی «شولتز سو فوره» در شمال استان آلزاس فرانسه (نزدیک مرز آلمان) پس از یک سرمایهگذاری 23ساله در جولای 2010 به بهرهبرداری رسید و از پاییز 2010 با تولید 1.5 مگاوات برق برای استفاده در شهر «شولتز سو فوره» در شبکه تولید برق فرانسه قرار گرفته است. تولید انرژی زمینگرمایی در عمق پنجکیلومتری زمین با حفر سه چاه انجام میشود. پروژه «شولتز سو فوره» در آلزاس فرانسه با سرمایهگذاری 80 میلیونیورویی ایجاد شده است. استفاده و بهرهبرداری از این نوع نیروگاهها در استانهای تهران، مازندران، اردبیل و... میتواند در دستور کار جدی دولت دوازدهم قرار گیرد. 2- آقای رئیسجمهور «روحانی» لازم است تا به بهکارگیری کادرهای متخصص و نخبه ایرانی در بدنه دولت توجه خاص کنند (تأکید میکنم در بدنه دولت و نه صرفا در بخش خصوصی و شرکتهای دانشبنیان). پستهای تخصصی و حرفهای در سازمانهای علمی نباید با مدیران صرفا باتجربه و شناختهشده از قبل اشغال شود. کادرسازی خوبی در داخل کشور از نسلهای جدید و جوان ایرانی با تسلط بر یک یا چند زبان بینالمللی و آشنا به مناسبات بینالمللی انجام شده است. این نوسازی دیوانسالاری ایران با نیروهای دانشمند جوان، خلاق، متخصص و کاردان (به شرط استحقاق) از بزرگترین خدماتی است که رئیسجمهور «روحانی» میتواند در دوره دوم ریاستجمهوری خود به ایران کند. وقتی مدیران ناآشنا و غیرمتخصص بر سر کار باشند، سؤالهایی مطرح میکنند که اساسا «سؤال نیستند»، یا آرزو هستند یا با واقعیتها و شرایط کشور تناسبی ندارند؛ آگاهیهایی گاه ناپخته و گاه مستقیم و سادهشده و رسیده از دنیای بیرون (با بهرهگیری از فناوریهای برخط ارتباطی) هستند. کارایی و بهسرانجامرسیدن پژوهشها نیازمند مشارکت دانشمندان و پژوهشگران در «طرح سؤال» و «طرح مسئله» است. 3- در هر شرایطی، ارتباط علمیای که با انتخاب کشورهای گوناگون - حتیالمکان پیشرفته - توسعه یابد، میتواند به نفع توسعه علمی و جامعه آکادمیک و دانشگاهی ایران باشد. این ارتباط متنوع و با کشورهای گوناگون هم فرصت بهرهگیری از تجربیات متنوع را برای دانشمندان ایرانی فراهم میکند و هم خطر وابستگی به یک مکتب آکادمیک خاص را از بین میبرد. ضمنا در تغییر شرایط در کشورهای دیگر میتوان مقصد ارتباطهای علمی را به سوی کشور دیگری بهتدریج تغییر داد. 4- با توجه به جهت غالب در مهاجرت نخبگان، کشور ما متأسفانه در سالهای اخیر مبدأ سفر خیلی از نخبگان به مقصد دنیای صنعتی و پیشرفته بوده و این مهاجرت از نخبگان درجهیک در سالهای اخیر به لایههای پایینتر از طبقات تحصیلکرده و نیروی کار - در قسمتهای مختلف- گسترش نیز یافته است. باید مراقب باشیم که تعریف ارتباط بینالمللی به صورت عقد تفاهمنامه از سوی دانشگاهها و پژوهشگاههای خارج با همکاران و همتایان داخلیشان برای معرفی دانشجوی نخبه و درجهیک به دانشگاههای کشورهای صنعتی درنیاید! در این صورت مهمترین بخش وظیفه دانشگاههای داخل از دید طرف خارجی به یافتن نخبگان و آمادهسازی و انتخاب اصلح برای ارسال به لابراتوارهای تخصصی بینالمللی خواهد بود. این کار هرچه باشد اولا همکاری و ارتباط علمی بینالمللی برای انجام کار مشترک علمی در جهت منافع ملی ایران نیست و همچنین حاصلش تهیترکردن کشور از نیروهای انسانی نخبه و درجهیک خواهد بود. 5- امکانات کشور در زمینه دریافت ارز خارجی و امکان مبادلات و خریدهای خارجی در مدت این پنج سال بهتدریج کمتر شده است. تولید ناخالص داخلی در این مدت از بیش از 500 میلیارد دلار به حدود 420 میلیارد دلار رسیده است. جمعیت کشور در این مدت از حدود 75.4 میلیون نفر به حدود 80 میلیون نفر رسیده است. آمارها نشان از اثر مستقیم این تحولات اقتصادی و اجتماعی بر وضع توسعه علم در ایران داشته است. در پنج سال گذشته تولید ناخالص داخلی به دلیل وضعیت رکود کاهش یافته و سرعت رشد علمی ایران نیز بهتدریج کاهش یافته است (گرچه تعداد مقالات تولیدشده همچنان روندی رو به رشد نشان میدهد). البته دقت کنید که هیچکدام از دانشگاهها یا پژوهشگاههای حتی مهم و مطرح ما در شاخص جدیدی که از سوی مؤسسه تامسونرویترز برای سنجش «نوآوری» از سپتامبر 2015 ایجاد و گزارش شده است، جایی ندارند. يكي از دلايل اين موضوع به عدم مشارکت مؤثرمان در تولید علم و عدم سرمایهگذاری ما در پژوهش بازميگردد. 6- برای برآورد واقعبینانه از آنچه گرمترشدن زمین و تغیرات اقلیمی و خشکسالیهای وسیع در آینده ایران را میتواند موجب شود، لازم است مطالعه وسیع و دقیق با تکنولوژیهای پیشرفته در کشور انجام شود. همه اینها باید در کنار احتمال تحریک رخداد زمینلرزههای بزرگ در منطقهای که خشکسالی مهم رخ داده و حجم و سطح آب زیرزمینی (بین 30 تا 70 کیلومتر مکعب) در سه دهه اخیر از بین رفته است (مانند دره کالیفرنیا در غرب آمریکا و دشتهای تهران، کرمان و مشهد و منطقه آذربایجان ایران) و لزوم بررسی دقیق این احتمال تحریک در اثر مسئله گرمشدن زمین، در دولت دوازدهم مورد توجه فوری رئیسجمهور محترم قرار گیرد. تغییرات اقلیمی با تغییرات مهم و پایدار در طبیعت همراه شده است که در سرزمین لرزهخیزی مانند فلات ایران میتواند به تحریک رخداد زمینلرزههای بزرگ هم منجر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.