اهمیت و نقش تحقیق و پژوهش در توسعه کشور در گفتوگو با «رضا منصوری»
آینده کشور و تقویت رفاه مردم در گرو علم است
گروه علم: با مشخصشدن نتیجه انتخابات، اکنون این پرسش مطرح میشود که دولت در قبال علم و فناوری چه وظیفهای دارد و چگونه میخواهد به این وظایف عمل کند. واقعیت آن است که بسیاری از پژوهشگران ایران، بر این باورند که بودجه مناسبی برای تحقیق، تصویب نمیشود یا بخش زیادی از این بودجه تصویبشده، تأمین نمیشود. برای بررسی اهمیت تحقیق و پژوهش در توسعه کشور و همچنین اولویتهای پژوهشی با دکتر «رضا منصوری»، از استادان فیزیک دانشگاه صنعتی شریف که در زمینه مدیریت و برنامهریزی علمی نیز صاحبنظر است، گفتوگو کردیم.
وضعیت اختصاص بودجههای تحقیق و پژوهش در کشورهای دیگر به چه صورتی است؟ برای پاسخگویی به این پرسش میتوان به عملکرد کشورهای پیشرفته و صنعتی دنیا دقت کرد. ما اگر وضعیت کشورهای اروپایی را با آمریکا یا ژاپن مقایسه کنیم، درمییابیم با وجود آنکه نوع حکومت آنها متفاوت است، اما در زمینه حمایت از علم و پژوهش، کموبیش اشتراک دارند. روند این حمایتها یا اختصاص بودجهها هم ممکن است تا حدودی متفاوت باشد، اما در هر صورت، بودجهای را برای تحقیق و توسعه کشور در نظر میگیرند. مقدار این بودجه که هر ساله تنظیم میشود نیز بین دو تا سه درصد تولید ناخالص ملی است البته کشورهایی مانند کره هم بین چهار تا پنج درصد را هم به تحقیق و پژوهش اختصاص میدهند. عملکرد بسیاری از کشورها در این زمینه مشابه است و دلیل آن نیز تجربه مشترک کشورهای صنعتی در سالهای گذشته است. امروزه همه دریافتند این بودجه، تزئینی یا اتلاف منابع نیست، بلکه برای دستیابی به توسعه ضروری است. نکته دیگر این است که مفهومی مانند تحقیق و توسعه، در عرف اداره مدرن کشورها، بسیار دقیق تعریف شده است که چگونه و برای چه اموری هزینه شود. برای اختصاص این بودجهها اسناد مدونی وجود دارد که در عرف اداری کشورها، بهکار گرفته میشود. در این اسناد، مفاهیم مربوط به توسعه یا تحقیق و پژوهش، بیان و تعریف شده است که راهنمای عمل کارشناسان اداری در این بخش است. این مواردی را که بیان کردم، مستقل از دولت است ولی هرسال ممکن است مقدار درصد این بودجهها کمی بیشتر یا کمتر شود. تغییر دولتها چه تغییری ممکن است در این برنامهها ایجاد کند؟ هر کشوری اولویتهایی را برای خودش تعیین میکند. ساختار و چگونگی تعیین اولویتها مستقل از شخص رئیسجمهور است یعنی با تغییر دولتها، این ساختارها عوض نمیشوند. البته افرادی که در این ساختارها فعالیت میکنند، ممکن است عوض شوند. معمولا اولویتهای هر کشوری، هر پنج یا 10 سال تعیین میشود. درمجموع باید گفت این ساختارها، اجازه تغییر ناگهانی را نمیدهند. درعینحال، دولت یا شخص رئیسجمهور تا حدی میتواند این اولویتها را جابهجا کند. برای مثال هماکنون در آمریکا، «ترامپ» رئیسجمهور است که چندان به موضوعات محیط زیستی علاقه ندارد که میتواند تا حدی بودجههای مرتبط با محیط زیست را کاهش دهد یا برخی از تصمیمهای دولتهای قبلی را که به حفظ محیط زیست منجر میشد، تضعیف کند. یعنی اختیارات او در این حد است ولی در هر صورت ساختار را نمیتواند تغییر دهد. ولی ما متأسفانه در ایران، چنین ساختارهایی را نداریم. برای مثال نه بودجه دقیقا مشخص است و نه اکنون که حدود 70 سال از تشکیل سازمان مدیریت میگذرد و ما سابقه 90 سال بودجهنویسی را داریم، هنوز نمیدانیم تحقیق و توسعه یعنی چه و چه درصدی باید به آن اختصاص یابد؟ برای مثال، رقم بودجه تحقیقات، بین 0.3 درصد تا یک درصد متغیر است یعنی بخشی میگوید ما در سال 95 یک درصد را به تحقیق اختصاص دادیم، اما برخی محاسبات نشان میدهد که مقدار آن زیر 0.4 درصد است. بنابراین ضعف ما در ایران، یکی تعیین درصد بودجه است و دیگری در بودجهنویسی است یعنی قوانین مدون برای بهکاربردن در عرف اداری (یا سازمان مدیریت) وجود ندارد. البته سازمان مدیریت تاکنون در برابر چنین خردگراییهایی بهشدت مقاومت کرده و اجازه ورود این مفاهیم را نداده است. نکته بسیار مهم دیگر آن است که اولویتهای ما چندین و چندبار تغییر کرده است که البته بسیاری از اینها هم هیچگاه اجرا نشده است. بنابراین ما در این چند موردی که بیان کردم ضعف داریم. گفتید در اختصاص بودجه به پژوهش ضعفهایی وجود دارد. پژوهشگران و نهادهای علمی چهکار میتوانند بکنند که اولا بودجه مشخص و کافی به پژوهش اختصاص پیدا کند و اینقدر هم افتوخیز نداشته باشد؟ دراینباره، هرکس وظیفهای دارد. پژوهشگر نمیتواند بودجه تعیین کند. حداکثر کاری که پژوهشگر میتواند انجام دهد، آگاهسازی است. مثلا پژوهشگر میتواند به مردم یا سیاستمداران آگاهی دهد که پژوهش یعنی چه، توان پژوهشی کشور چقدر است و چرا پژوهش بهنفع توسعه کشور است. البته در طول 90سالی که دانشگاه در این کشور فعال بود، کمکاریهایی از جانب دانشگاه و دانشگاهیان صورت گرفته است. در این مدت بیان نشده است که علم و پژوهش یعنی چه و چرا برای آینده کشور مفید است. از آن طرف در بخش سیاسی هم توجهی به علم نشده است. دستکم میتوان از کشورهای صنعتی دنیا یاد گرفت که چرا و چگونه باید به علم اهمیت داد. اشکال اساسی به نظر من این است که سیاستمداران ما در طول تاریخ (در دوران پهلوی اول و دوم و پس از آن)، هیچگاه نگفتند علم و پژوهش چیز بدی است، بلکه همه خواستند آن را توسعه دهند، ولی در عمل چنین کاری صورت نگرفته است. پس میتوان گفت ما در اجرا ضعف داریم که به باور من دو دلیل عمده دارد: یکی اینکه ما عزم قطعی برای انجام پژوهش نداریم و دیگر اینکه قبول نداریم پژوهش برای رشد کشور، تأثیرگذار است که اگر قبول داشتیم، به گونه دیگری رفتار میکردیم. علاوه بر این، اگر دولت عزمش را جزم کند و بگوید امسال یک یا دو درصد از تولید ناخالص ملی به پژوهش اختصاص یابد، ما هنوز امکان اداری برای هزینهکردن آن را نداریم یعنی سازمان مدیریت ما هنوز آمادگی ندارد و ما هنوز برای کسب این آمادگی نیز فعالیتی نکردهایم. تاکنون در مناظرههای ریاستجمهوری، پرسشی درباره مباحث علمی یا محیطزیستی مطرح نمیشد، اما امسال چنین پرسشی مطرح شد. نکته قابل توجه اینکه نامزدها به جای پاسخگویی به این پرسش، دوباره به موضوعات سیاسی توجه کردند. این نوع پرسش و پاسخ را چگونه ارزیابی میکنید؟ پاسخ ندادن به پرسش در زمینه برنامهریزی علمی شاید بیانگر آن باشد که برخی از نامزدها برای برنامهریزی علمی آمادگی ندارند، یا با سیاستگذاری علمی آشنا نیستند و اجزای آن را نمیشناسند، شاید هم به علم اعتقاد ندارند که خدا نکند اینگونه باشد. برخی به علم (بهعنوان یک پدیده اجتماعی مهم که به رشد کشور کمک کند)، اعتقاد ندارند. به نظر میرسد برخی هنوز به این باور نرسیدهاند امکان ندارد که کشوری در دنیای مدرن امروز، بدون توسعه علمی بتواند امنیتش را حفظ کند. امنیت ما فقط در موشک نیست، علاوه بر این، تا زمانی که علم و فناوری رشد نکند، حتی در حوزه تسلیحات و دفاعی هم نمیتوانیم به پیشرفت چشمگیری برسیم. بخش زیادی از مسائل دفاعی ما از جنس علوم انسانی است که در این زمینه هم ما ضعف داریم. به باور من برخی از نامزدها اعتقاد چندانی به این موضوع نداشتند که علم برای آینده کشور یا تقویت رفاه مردم یا حتی برای حفظ فرهنگ سنتی ما بسیار مهم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.