مواجهه فرهنگ ایرانی با تجدد
سهشنبه گذشته پژوهشکده فرهنگ معاصر پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی نشستی را برگزار کرد در نقد و تحلیل محمدعلی فروغی و مسائل تجدد ایرانی که در آن رضا داوریاردکانی، داریوش رحمانیان و حسین مصباحیان سخنرانی و هر یک اهمیت فروغی را در صدسال گذشته از منظر خود بررسی کردند: رضا داوری: فروغی فقط در زمره کسانی نیست که در مبانی تاریخ تجددمآبی ما اثر و سهم داشتند، بلکه او از مظاهر تجددمآبی ایران است. نکته دیگر این است که فروغی در قیاس با اغلب اقربین سیاستمدارش، از لحاظ درک و فهم سیاست و فهم کارها و خروج از بنبستها در رتبه بالاتر قرار داشته است. او شاید پایبندیها و انضباطهای اخلاقی دکتر مصدق را نداشته و چندان به اروپاییشدن علاقه داشته است که به دشواری راه آن و به فراهمآوردن شرایط طی آن کمتر میاندیشیده است و حتی صلاح کشور را در سازش با سیاستهای غالب میدیده است. او استعمار امپریالیسم را میشناخته اما میخواسته به قول خودش مسائل کشور را در سازش با قدرتهای مستولی تأمین کند. اگر فروغی کتاب «سیر حکمت در اروپا» را ننوشته بود، شهرت و اعتبار کنونی را نداشت. این کتاب علاوه بر همه مزایایی که دارد در آن نه بارقههای تفکر میتوان یافت و نه دعوتی به تفکر. اصلا تاریخ تجددمآبی ما تاریخ تفکر نیست. تاریخ فراگرفتن و آموختن معلومات آماده است. ما در دوره جدید به علم آموختنی و آموزشی بیشتر توجه کردهایم. ما علم و فضل اروپایی را آموختهایم و آموزش علم قدیم را هم نگاه داشتهایم. در 1300 سال پیش که نهضت علمی و فکری در میان نیاکان ما پدید آمد، بنیانگذاران علم اهل گوشهگیری و تنهایی و تأمل بودند اما اینبار که به علم و فرهنگ جدید رو کردیم رویکردمان بیشتر عملی و فرهنگی بود. البته تجدد نمیتوانست در علم نظری خلاصه شود، اما در بعضی آموختهها و رسوم قابل تقلیل هم خلاصه نمیشد. فروغی یکی از نامدارترین کسانی است که با علم و عقل اروپایی آشنا شده و آن را به هموطنان خود آموخته است. حسین مصباحیان: پرسش این است که فروغی چه مواجههای با مدرنیته بهعنوان یک مفهوم و مدرنیزاسیون بهعنوان سه فرایند مختلف و تجدد بهعنوان فرایندی که در مقابل سنت قرار میگیرد کرده است؟ با مدرنیته و بحرانهای آن اصلا مواجهه نکرده است. درباره تجدد وقتی در آثار فروغی تأمل میکنیم تأکید او بیشتر روی توسعه و ترقی زبان فارسی است و به سنت و نوشدن آن کاری ندارد. تصحیحهایی که فروغی بر کتابهایی چون «دیوان سعدی» و... نوشته است رویکرد انتقادی و تفسیری ندارد و با حرف جدید کمترین مواجهه را برقرار میکند. مواجهه فروغی با مدرنیزاسیون نیز تنها به معنای تعمیق دستاوردهای فکری- سیاسی- اجتماعی غرب به کشورهای دیگر است. بنابراین از لحاظ فردی به نظر میرسد انگار رکن سیاسی مدرنیته با او وحدت پیدا کرده است. اما این نکات با یک ملاحظه همراه است و آن محافظهکاری افراطی توام با ترس فروغی در برخورد با رضاشاه است. بنابراین فروغی وقتی وارد صحنه سیاسی کشور میشود که جامعه یک دوره به عقب نشسته است. چراکه قبل از آن مشروطیت داشتهایم که آزادی به نحو نسبی مستقر بوده است. دوره رضاشاه بازگشت مطلق به استبداد است و یکی از کارگزارهای اصلی آن هم فروغی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.