منطق و تعهد به فلسفه
ضيا موحد در گفتوگو با مهر: در هر دوره کسانی یافت میشوند که از فلسفه در جایگاه سفسطه سود میبرند، یا به راههایی بسیار غیرعادی میروند. قدما برای توصیف منظور چنین کسانی از اصطلاح «خالف تعرف» یا همان «مخالفت کن تا مشهور شوی» استفاده میکردند. من این توصیف را ناکافی میدانم. چه بسیاری از ایشان با جدیت به عقاید خویش پایبند هستند و حتی نظراتشان را در فرمهای منظمی ارائه میکنند. در حقیقت آنچه فلسفه قارهای یا اروپای متصل را از فلسفه تحلیلی جدا میکند «توجیه» است. هر چه ما در فلسفه تحلیلی استدلالی هستیم و میکوشیم مباحثمان دایر بر توجیه باشد، آنها کمتر به تقویت وجوه استدلالی کار خود علاقه نشان میدهند. «پل استون» فلاسفه را از منظر توجه به استدلال دستهبندی کرده و عقیده دارد بار استدلالی فلسفه اروپایی متصل کمتر است. البته ما میتوانیم برای رصدکردن سفسطهها از ابزار منطق استفاده کنیم؛ در حیطه «فرمالوژی» (صورتشناسی) مشکلی وجود ندارد. مثلا تعریف کامپیوتر به سادگی همان مهندسی برق به علاوه منطق است. جایگاه چنین پدیدهای از لحاظ علمی و تکنولوژیکی بسیار محفوظ است. اصولا پدیدههای کاملا صوری بهندرت گرفتار مغالطه میشوند، ولی در حوزه عمومی باید از گفتار «اینفرمالوژی» (غیرصوری) استفاده کرد. اساسا «اینفرمالوژی» برای تبیین حوزههایی بنیان میشود که احتمال مغالطه در آنها بالا میرود. ما میدانیم مردم از نوعی استدلال غیرصوری استفاده میکنند؛ به همین خاطر گفته میشود اگر کسی به مطالعه منطق ریاضی بپردازد تا خوب استدلال کند عمر خویش را تلف کرده است. اما کاربرد منطق «اینفرمالوژی» یا غیرصوری این است که نشان میدهد منطق شهودی مردم چگونه کار میکند، به چه صورت به مغالطه میافتد و اساسا چگونه است که در گفتوگوهای عمومی مردم مغالطات یکدیگر را درک میکنند. کاربرد دیگر این گرایش، تدقیق در نوشتههای فلاسفه است. بدین صورت که پاراگرافهایی از یک مقاله یا کتاب انتخاب میشوند تا بدانیم از چه استدلالی استفاده کردهاند یا دچار چه اِشکالی هستند. بدین ترتیب میتوانیم روی فلاسفهای که به استدلال و توجیه اهمیت کمتری دادهاند تحقیق کنیم. این فعالیتها بدین منظور انجام میشوند که ما از تعهد فلسفه دور نشویم. منطق در ايران در دورهای، یعنی تا قرن هفتم منطق در ایران بسیار شکوفا بود. پس از آن مباحث منطقی به واسطه ترجمههای لاتین به اروپا رفت. من مقالهای دارم که در آن نشان میدهم چهار فرمول که در مطالعات منطق موجهات به «بارکن» و «بوریک» نسبت داده شده در حقیقت از کشفیات «ابنسینا» بوده است. این نمونهها نشان میدهد که ما تا چه پایه درخشان و دقیق بودهایم. ولی فلسفه ما رفتهرفته عرفانزده و طبعا از بار منطقیاش کاسته شد. فضایی که در ایران حاکم بود موجب شد منطق رو به ضعف و زوال بگذارد. در این زمینه تقصیر چندانی هم متوجه مردم ایران نیست. بعد از انقلاب نخستین کنگره بینالمللی در ایران و تأسیس یک مدرسه منطق باعث شد بار دیگر ایرانیان فرصت کنند درباره منطق مطالعات بیشتری داشته باشند. کتاب مرحوم مصاحب در منطق جدید بسیار پیچیده بود و میتوان گفت برای یک نوآموز راهی سربالا و سخت محسوب میشد. من کتابی ساده در منطق جدید نوشتم و همکارانم کارهای مشابهي کردند. هماکنون دانشجویان و اساتید منطق ریاضی ما در حال سهیمشدن در منطق قرن بیستم هستند. مقالاتی که من و همکارانم مینویسیم در مهمترین نشریههای جهان چاپ میشود و در همین مدت کم استعدادهای فراوانی کشف شده است. هنوز در زمینه منطق فلسفی کمکار هستیم؛ ولی میتوانیم با سرمایهگذاری بیشتر و جذب دانشجو در این رشته نیز توفیقاتی به دست آوریم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.