بازآفريني شهر براي درمان فرسودگي اجتماعي
الهام فخاري -كانديداي ائتلاف اصلاحطلبان شورای شهر تهران
پرسش بنياديني كه بايد به آن در محيط كلان اجتماعي ايران پاسخ داد، اين است كه چرا آموزش در بسياري كشورها ميتواند روند توسعه را شتاب دهد ولي در ايران با اينكه آموزش در موقعيتي وارداتي و در مواقع ديگر برخاسته از نياز اجتماعي بوده، نميتواند ميوه خود را حفظ يا به نسل بعد منتقل كند؟ بسيار شنيدهايم در فرايند آموزشي اين دانشجو يا دانشآموز است كه مقصر جلوه داده ميشود، گويي هميشه آموختهايم مقصر دانشآموز است يا سوي ديگر ماجرا، استاد است كه پاسخ و دليل مسئله بالا خوانده ميشود، بيترديد دوگانه استاد- دانشجو بوده كه همواره دليل كندي روند توسعه علمي تلقي شده است. اگرچه سهم اين دوگانه در كارايي نهاد علمي انكارناشدني است، اما پاسخ اصلي اين پرسش با مفهومي «نگرشي» مرتبط ميشود؛ مسئلهاي كه در طول زمان اتفاق ميافتد و در بلندمدت نتايج آن نمايان ميشود.چنانكه در سازهها و نظريههاي روانشناسي صنعتي-سازماني، صحبت از فرسودگي شغلي ميكنيم، ميتوانيم در زمينه آموزش، سياست يا اجتماع هم چنين مفهومي را در چارچوب نظري بازگو كنيم. «فرسودگي اجتماعي» يك «وضعيت منفي نگرشي» است كه ابعاد و زيرساخت روانشناختي دارد.
پرسش بنياديني كه بايد به آن در محيط كلان اجتماعي ايران پاسخ داد، اين است كه چرا آموزش در بسياري كشورها ميتواند روند توسعه را شتاب دهد ولي در ايران با اينكه آموزش در موقعيتي وارداتي و در مواقع ديگر برخاسته از نياز اجتماعي بوده، نميتواند ميوه خود را حفظ يا به نسل بعد منتقل كند؟ بسيار شنيدهايم در فرايند آموزشي اين دانشجو يا دانشآموز است كه مقصر جلوه داده ميشود، گويي هميشه آموختهايم مقصر دانشآموز است يا سوي ديگر ماجرا، استاد است كه پاسخ و دليل مسئله بالا خوانده ميشود، بيترديد دوگانه استاد- دانشجو بوده كه همواره دليل كندي روند توسعه علمي تلقي شده است. اگرچه سهم اين دوگانه در كارايي نهاد علمي انكارناشدني است، اما پاسخ اصلي اين پرسش با مفهومي «نگرشي» مرتبط ميشود؛ مسئلهاي كه در طول زمان اتفاق ميافتد و در بلندمدت نتايج آن نمايان ميشود.چنانكه در سازهها و نظريههاي روانشناسي صنعتي-سازماني، صحبت از فرسودگي شغلي ميكنيم، ميتوانيم در زمينه آموزش، سياست يا اجتماع هم چنين مفهومي را در چارچوب نظري بازگو كنيم. «فرسودگي اجتماعي» يك «وضعيت منفي نگرشي» است كه ابعاد و زيرساخت روانشناختي دارد.
ميتوان «درماندگي آموختهشده» را شديدترين حالت فرسودگي اجتماعي فرض كرد و درباره جامعه ايران صادق است. يك موجود زنده را آنقدر تحت اثر شوكهاي گوناگون قرار ميدهيد كه ديگر شوك براي او بياثر ميشود. يك فرد توانمند در اين شرايط ممكن است خود سرمايههايش را نابود كند يا فرصتهايش را بسوزاند. فرسودگي اجتماعي كه به باور من جامعه ايراني به آن دچار شده است، علتهاي متفاوتي دارد. بخشی برخاسته از سطح مديريتي و بخشي برخاسته از بازتوليد رفتارهاي اجتماعي و فرايندهاي جامعهپذيري در هر جامعهاي است. علت اين فرسودگي اجتماعي در «نابساماني فضاي شهري» جستوجو ميشود. شهري كه روزمره در آن زندگي ميكنيد، پيش از آنكه بتواند شما را به آرامش برساند، خشمگين و خستهتان ميكند. حركت در شهر، ثبات در شهر، مكانها و روز يا شب هر كدام نوعي مشكل ايجاد ميكند، نزديكبودن مكانها از سويي و دوربودن فاصلهها نوع ديگري مسئله پديد ميآورند. بنابراين فضاي زيست رواني ما در كلانشهرهايمان، بهويژه كلانشهر تهران، فضاي زيست رواني مناسبي نيست. آيا فضاي شهر نبايد بتواند به سلامت روان ما كمك كند؟ نماي شهري كه به واسطه مديريت شهري بر شهر اعمال ميشود، نماهايي آرامكننده هستند؟ آيا نماهاي شهري يك زندگي به سمت بهبود و بهكارگيري پتانسيلها و تواناييهاي انساني است يا اينكه بيهدف است و به گونه جبري طراحي ميشود؟ درواقع زماني كه به شهر از زاويه ديگري مينگريد، احساس آرامش يا احساس همزيستي ميكنيد يا احساس جبريگري؟ كالبدهاي شهري ميتواند برساختي از خوي و منش سازندگان آن و كساني كه در آن محيط زندگي ميكنند، تلقي شود. آيا شهر براي ما فضايي مشاركتجو، همدلانه يا سازنده فراهم ميكند يا اينكه ما را به سوي تنش، كنارهگيري يا درگيري سوق ميدهد؟آيا فضاي شهري، عدالت زيستي براي آحاد جامعه فراهم ميكند؟ آيا مديريت شهري در كلانشهرها، فضاي عادلانه زيستي براي شهروندانشان فراهم ميكنند. آيا كهنسالان و خردسالان در تهران به طور عادلانه از فضاي شهري برخوردار هستند، فرسودگي اجتماعي هم وضعيتي است كه بايد از آن عبور كرد، نياز به درمان آگاهانه و تخصصي دارد. يك ساختار يا يك تيپ نيست كه بگوييم برچسب ماست: مثل اينكه بگوييم خاورميانهاي هستيم؛ پس دچار فرسودگي اجتماعي هستيم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.