روسیه در لیبی به دنبال احیای روابط قدیم
زهیر حمدانی
فروپاشی نظام سرهنگ «معمر قذافی» در سال 2011 ضربهای دردناک بر روسیه بهلحاظ ژئواستراتژیک بود. نظام لیبی تاریخی طولانی در همکاری با اتحاد جماهیر شوروی داشت هرچند قذافی در این اواخر تلاش میکرد خود را به کشورهای غربی نزدیک کند. سرهنگ معمر قذافی در سال 1969 با سرنگونکردن حکومت «ملک ادریس السنوسی» در کوران جنگ سرد و ائتلافهای سیاسی و نظامی آن زمان به قدرت رسید. او گرایشاتی ناسیونالیستی و سوسیالیستی داشت و با سیاستهای آمریکا و کشورهای غربی مخالفت میکرد. رویآوردن به اردوگاه شرق یک انتخاب نظامی-سیاسی برای او در آن دوران به شمار میرفت. دیدارهای مکرر سرهنگ قذافی به مسکو در سالهای 1976، 1981 و 1985 بیانگر عمق رابطه لیبی با اتحاد جماهیر شوروی بود. در این دیدارها او توانست معاملات نظامی بزرگی صورت داده و از محصولات شوروی در بخشهای نفت و زیرساختهای کشور استفاده کند. همکاری اقتصادی و تجاری بین لیبی و شوروی بین سالهای 1970 الی 1990 تحولی بزرگ پیدا کرد و در این دوره روسیه توانست چند پروژه مهم را در لیبی به اجرا درآورد؛ از جمله ایجاد مرکز تحقیقات هستهای، پروژههای مربوط به تولید برق و خطوط انتقال گاز در کنار حفر صدها چاه نفت که به وسيله شرکتهای روسی انجام شد. در سطح نظامی لیبی به یکی از بزرگترین بازارهای سلاح روسی تبدیل شد. در این دوران معاملات تسلیحاتی متعددی بین دو کشور امضا شد که به فراتر از 22میلیارد دلار میرسید. آخرین آنها در سال 2010 و به ارزش 1.8 میلیارد دلار بود. تحولات سیاسی و بحرانهای اقتصادی بعد از فروپاشی شوروی اثر منفی خود را بر روابط دو کشور لیبی و روسیه نیز گذاشت. شورای امنیت سازمان ملل متحد در سال 1992 و در زمان کاهش سطح روابط بین مسکو و طرابلس بود که لیبی را تحریم کرد. تحلیلگران روس میگویند در آن سالها سرهنگ قذافی نتوانست حمایت ضمنی روسیه از تحریمهای غرب علیه لیبی در ماجرای لاکربی را فراموش کند زیرا انتظار داشت این متحد قدیمی دستکم بکوشد از مشکلات و پیامدهای اقتصادی و سیاسی این تحریمها بر لیبی بکاهد. بازگشت توازن با رویکارآمدن ولادیمیر پوتین در سال 2000 مسکو تلاش زیادی کرد تا دوباره رابطه خود را با لیبی بازسازی کند هرچند این تلاشها بهکندی انجام شد. پس از برداشتن تحریمهای بینالمللی در سال 2003، قذافی کوشید رویکرد خود به سمت غرب را تقویت کند. ازاینرو روابط بهتری را با فرانسه، انگلستان و ایالات متحده برقرار كرد. بهگونهای که شرکتهای نفت و گاز مانند «آنی» ایتالیا و «توتال» فرانسه، رقیب «گازپروم» روسیه شدند و شرکتهای آمریکایی نیز راه لیبی را در پیش گرفتند. مسکو از زمان رفع تحریمهای غرب علیه لیبی و احیای روابط با ایالات متحده و نیز توافقاتی که منجر به برچیدن برنامه هستهای لیبی شد، دریافت دیگر تنها بازیگر در عرصه لیبی نیست و باید با رقیبان سرسختی دستوپنجه نرم کند؛ بهويژه با ایتالیا، فرانسه و بریتانیا که با شتاب به دنبال کسب امتیازی در لیبی با آن ذخایر عظیم نفت و گاز بودند. در دوران نخستوزیری «سیلویو برلوسکنی» (2001- 2006)، ایتالیا موفق شد امتیازات مهمی را در حوزههای نفت و گاز لیبی به دست آورد به طوری که این کشور 17 درصد از نیازهای نفتی و 23 درصد از نیازهای گازی خود را از لیبی تأمین میکرد. دیدار سرهنگ قذافی از پاریس در دسامبر سال 2007 و استقبال بینظیر «نیکلا سارکوزی»، رئیسجمهور وقت فرانسه، از او نیز منجر به امضای توافقاتی به ارزش دهها میلیارد دلار در پروژههای انرژی هستهای مسالمتآمیز و خرید هواپیماهای مسافربری شد. حتی در آنجا صحبت از خرید جنگندهایی مثل رافائل و تجهیزات نظامی و نیز انجام معاملاتی در زمینه گاز و نفت از سوی شرکت توتال شد. سفر «کاندولیزا رایس»، وزیر خارجه وقت آمریکا، به لیبی در سال 2008 و دیدار با قذافی - این نخستین وزیر خارجه آمریکا بود که در دوران قذافی به لیبی سفر میکرد- نشانه مهمی از یک تحول بزرگ در روابط بین طرابلس و واشنگتن به حساب میآمد و به صورتی جدی منافع مسکو را تهدید میکرد. ورود اروپا و آمریکا به لیبی باعث شد تا «ولادیمیر پوتین»، رئیسجمهوری روسیه، در سال 2008 به صورتی شتابزده راهی طرابلس شود تا بتواند انرژی جدید به روابط دوجانبه مسکو و طرابلس تزریق کند. در این دیدار همه بدهیهای گذشته لیبی به مبلغ حدود 4.6 میلیارد دلار ملغی شد و در مقابل قراردادهای جدیدی امضا شد که برای شرکتهای روسی سودآور بود؛ بهويژه برای شرکت گازپروم و راهآهن روسیه. همچنین قراردادی بین دو کشور برای نوسازی تجهیزات نظامی این کشور به ارزش بیش از سه میلیارد دلار امضا شد. بهدنبال این اتفاق بود که سرهنگ قذافی در سال 2008 به مسکو سفر کرد تا روابط دو کشور را به سطحی از توازن برساند. پس از آن بود که جنبشهای بهار عربی شروع شد و با دخالت ناتو نظام قذافی در سال 2011 سرنگون شد و روابط دو کشور نیز بهکلی از بین رفت. روسیه در جریان این ماجرا بیش از چهار میلیارد دلار ضرر کرد و متحدی قوی را در شمال آفریقا از دست داد. مسکو اکنون تلاش میکند این رابطه را از نو احیا کند. منبع: الجزیره
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.