اگر تغییر میخواهد دلم
قادر باستانی.مدرس علوم ارتباطات اجتماعی
همه دوست داریم که در جامعهای مدرن، با آرامش و آسایش حقیقی، زندگی سعادتمندانهای داشته باشیم. تاریخ پرافتخاری داریم و تمدن بزرگی را پشتسر نهادهایم. بیشتر منابعی را که یک کشور خوشبخت به آن نیاز دارد، بهوفور داریم. منابع خدادادی، استعدادهای انسانی، موقعیت جهانی منحصربهفرد و هرآنچه برای ترقی و پیشرفت مادی و معنوی احتیاج است، در ایران ما وجود دارد. بااینحال در شرایطی قرار گرفتهایم که اغلب از وضعیت موجود رضایت نداریم و احساس میکنیم استحقاق زندگی بهتر از این را داریم. نیاز به تغییر، حس مشترک همه ما ایرانیان است، اما برای پیشقدمشدن دچار تردید هستیم و منتظریم دیگران حرکتی کنند یا اینکه يكباره همهچیز خودبهخود درست شود و سامان یابد. سال 92 با مشارکت مطلوب سیاسی، دولتی بر سر کار آوردیم که بهنسبت، دغدغه پیشرفت و بهبود داشت و نتیجه این مشارکت را در تغییر نسبی اوضاع دیدیم. در حوزه فردی، گرچه میدانیم دلیل عقبماندگی کشور، فرهنگ اجتماعی نامناسب ما است، اما بهجد قصد نداریم در مقام اصلاح برآییم. کموبیش موانع و مشکلات پیشرفت و توسعه را میدانیم، اما باور رسیدن به شرایط مطلوب را هنوز نتوانستهایم در خود بپرورانیم. از فساد فزاینده اداری و پارتیبازی دلخوشی نداریم، اما اگر یکی از نزدیکانمان با فساد و ارتشاء، پولوپلهای بههم زد، او را تحسین میکنیم و به حالش غبطه میخوریم و دیگری را که با درستی و پاکی کار کرده و وضع اقتصادی مناسبی ندارد، نکوهش میکنیم و او را بیدستوپا میدانیم. از اعمال نفوذ اشخاص، آزردهخاطر میشویم، اما اگر این اعمال نفوذ برای خاطر ما باشد، آن را حق خود میشماریم. فرار از مالیات را دزدی میدانیم، ولی به خودمان که میرسد، همه تلاشمان را میکنیم تا از پرداخت مالیات شانه خالی کنیم؛ اگر هم کسی بتواند چنین کاری کند، او را زرنگ و کارکشته معرفی میکنیم. در ترافیک شهری، دوست داریم مردم مقررات رانندگی را بهدرستی رعایت کنند، اما خودمان اگر ترس از جریمهشدن نباشد، حاضریم همین مقررات را زیر پا بگذاریم. ما ایرانیها به تعارفکردن معروف هستیم؛ اینکه دو نفر موقع رسیدن به ورودی مکانی، آنقدر بههم تعارف میکنند که کار به هلدادن میکشد، اما همین افراد پشت فرمان، برای زودتر واردشدن ماشین به خیابان فرعی، چنان بیرحمانه نسبت بههم رفتار میکنند که گاه ممکن است، کار به ناسزاگویی یا درگیری فیزیکی بینجامد. دروغ و غیبت و تهمت را بد میدانیم، اما گفتار روزانهمان مملو از دروغ و تهمت و غیبت و چاپلوسی است. داد سخن میرانیم که طلاق بیشتر شده، اعتیاد بیداد میکند و جوانان میل به ازدواج ندارند، اما همین که نوبت فرزند خودمان شد، سختترین شرایط را برای ازدواج تعیین میکنیم. همیشه از کمبودن میزان بهرهوری در کشور مینالیم، ولی از اینکه برای کار مفید که روزی یک ربع ساعت است، دستمزد کمی به ما میدهند، ابراز خشم و ناراحتی میکنیم. ما ایرانیها فرازونشیب زیادی در تاریخ تجربه کردهایم. کشوری بزرگ با تمدنی عظیم بودهایم و در این افزون بر دوهزار و 500 سال تاریخ مکتوب، به نقطهای رسیدهایم که جملگی از جایگاه خود راضی نیستیم. آیا ما همان ملتی هستیم که افتخارات بزرگ بشری را به نام خود ثبت کرده است؟ پس دلیل این پسرفت تاریخی ایرانزمین در سدههای اخیر، معلول چه بوده است؟ منصور ثروت، مصحح تاریخ جهانگشا، ریشه پسرفت تاریخی ایرانیان را به حمله وحشیانه مغولها نسبت میدهد و شرمگینانه معتقد است که تاریخ مغول در حیات اجتماعی کشور ما، نقطه عطف بزرگی است و بسیاری از مفاسد اجتماعی و اخلاق زشت امروز ما ریشه در آن دارد. از نحوستِ حمله این قوم وحشی، میلیونها انسان، چهره در خاک کشیدند؛ میلیونها انسان، اسیر، ذلیل، خانهبهدوش و آواره از کاشانه شدند. هزاران دانشمند و هوشمند و عالم و هنرمند، از دم تیغ گذشتند، چه جوانان برومندی که ناکام خفتند، چه دوشیزگان دمبختی که بیسیرت شدند، چه آرزوهایی که بر دل فسرد و چه امیدها و آمالی که بر باد رفت. شهرهایی که روزگاری چراغ فروزان هنر و معرفت بودند، به کشتزارها تبدیل شدند. قُبهها و منارههایی که همچون ستارهها میدرخشیدند، طویله اسبان و استران مغول شدند. نهرها و کاریزها و قنواتی که آب روحبخش را بر حیات زمین و انسان تقدیم میکردند، کور شدند و سرسبزی و نشاط را با خود بردند و زمانی که یأس و ناامیدی بر مردم چیره شد، تبار ما برای یافتن نانی جوین برای سیرکردن شکم، اخلاق پست، کردارهای ذلیلانه، محافظهکارانه، چاکرمآبانهایستادنها، دستبهسینهماندنها، تسلیم در برابر قدرتها را در برابر شرف و بزرگی، مناعتطبع و آزادگی و آزاداندیشی، بهناچار برگزید. حمله بزرگ مغول، شخصیت انسانی ما ایرانیان را خُرد کرد و ضربهای سنگین و شکننده بر آن فرود آورد. مغولِ بیابانگرد، بسیار وحشی و بهدور از فرهنگ و تمدن بود. موضوع این نیست که قومی بدوی و وحشی است؛ این استکه تا چنین قومی قوت میگیرد و بر کشور پیشرفتهتری از نظر تاریخی و فرهنگی یورش میآورد، چون بدون نظام ارزشی است و از قیمت دستاوردهای چندینهزارساله فرهنگی کاملا بیخبر است، همچون حیوانی رمکرده و افسارگسیخته، هرآنچه را در مقابل خویش میبیند، میروبد و پیش میتازد. او تا شهرنشین شود و با سبک جدید زیستن اُخت شود، آنچه نباید بشود، شده است. چنددهسال دیگر وقت لازم است تا به خود آییم و همان ملت آزاده و دلاوری باشیم که تحسین جهانیان را برمیانگیخت؟ البته گام اول برای بهخودآمدن، این است که ایرادات و اشکالات فرهنگ عمومیمان را بپذیریم و به رسمیت بشناسیم. درباره آن به بحث بنشینیم و راهکار بیابیم و چاپلوسی، دورویی و دروغگویی را علاج کنیم. نادیدهگرفتن اصول اخلاقی، زیرپاگذاشتن قوانین، لگدمالکردن حقوق دیگران و بروز رفتارهای غیراخلاقی، اگر امروز به جزئی از فرهنگ اجتماعی ما ایرانیان تبدیل شده است، نیاز جدی به تغییر دارد. ضرورت انجام تغییر و تحول در مردم را سالهاست میدانیم، اما منتظریم تا دیگران این تغییر را کلید بزنند. تولستوی، نویسنده نامدار روس، سخن نغزی دارد. او میگوید، همه به فکرِ تغییر جهاناند، اما هیچکس به فکرِ تغییر خودش نیست. تغییر نهتنها حاکی از نوزایی و آفرینندگی است، بلکه جانمایـه رشد، تعالی و کمالطلبی انسان نیز هست. در دنیای امروز همهچیز به سرعت در حال تغییر است و برای رویارویی با آن، تغییر و تحول درونی ضروری بهنظر میرسد. برخی جامعهشناسان، انسان را جانداری تصور میکنند که داخل تاروپودی معلق است که خود تنیده و «فرهنگ» همان شبکه تنیده است. در فرایند تغییر و تحول عمیق در فرهنگ عمومی جامعه، این تاروپود باید شکافته و تاروپود جدید جایگزین آن شود؛ اما وقتی پدیده جدیدی وارد فرهنگ میشود، دو حالت پیدا میکند. در حالت اول، ورود پدیده جدید، بخش یا بخشهایی از تاروپود فرهنگ را دچار ضایعاتی جبرانناپذیر میکند و چنان شکافی در شبکه ایجاد میکند که ترمیم آن ناممکن میشود و بهناچار بافتی ناآشنا و ناخوانا جایگزین بافت قبلی میشود و طبعا میان این دو بافت، تعارضی دائمی بهوجود میآید که احتمالا در نهایت، کل بافت را از میان میبرد. در حالت دوم، عناصر جدید پس از ورود، بلافاصله تجزیه میشوند و از هم میپاشند و بار دیگر در بافت قبلی و در ترکیب با عناصر این بافت بازسازی میشوند، بهاینترتیب عناصر جدید به بخشی از بافت تبدیل و در یکدیگر ادغام میشوند و طبعا حالتی جدید به وجود میآورند. در تغییرات اجتماعی پایدار، حالت دوم حادث میشود و تغییرات با مدنظرداشتن فرهنگ موجود جامعه و در ترکیب منطقی و درست با آن به دست میآید. اکنون با گسترش نقش رسانههای اجتماعی و تحقق تدریجی «هر شهروند، یک رسانه» و نتیجه آن، کاهش ناگزیر کنترل اجتماعی، الگوهای محلی تهدید میشود و این خطر به وجود میآید که بهجای روند ترکیب میان سنت و مدرنیته، وارد روند گسست و تعارض شدید شویم که این امر ممکن است باعث پیدایش تنشهای شدید و خشونتآمیز اجتماعی شود. تکتک ما ایرانیان، رسالت اجتماعی داریم که برای نیل به سعادت جمعی، مسئولانهتر عمل کنیم. از خودمان شروع کنیم و سعی کنیم اخلاق فردی مطلوب را در تعامل با دیگران در شبکههای اجتماعی رواج دهیم. در تولید محتوا یا فوروارد محتوای دیگران در فضای مجازی، رعایت اصول انسانی و اخلاقی را پیشه خود کنیم. فصل انتخابات است، در عرصه اجتماعی، بخش مهمی از این مسئولیت اجتماعی در مشارکت سیاسی و انتخابات تبلور مییابد. اطلاعات را مسئولانه ردوبدل کنیم. از توهین و تخریب بپرهیزیم. در گروههای مجازی که عضو هستیم، درباره رسالت اجتماعی افراد جامعه و اهمیت راستی و درستی و مسئولیتشناسی ملی، آگاهیبخش باشیم. آن کسی که به نشانه اعتراض، در انتخابات مشارکت نمیکند، ناخواسته در تحکیم آن رفتاری که به آن اعتراض دارد، اقدام میکند. بههوش باشیم، در این بزنگاه تاریخی کشورمان، درست عمل کنیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.