افزایش منافع حاصل از جُرم
مجتبی پورحبیبی
امروزه آنچه بیش از هر عامل دیگری در علوم اجتماعی مورد بحث و بررسی قرار میگیرد، کنش و رفتار انسانهاست. بررسی کنش و رفتار انسانی همواره با چالشهایی مواجه است که علوم طبیعی فارغ از آن است. ارائه تحلیلهای واقعگرایانه درخصوص انتخاب رفتارهای انحرافی مستلزم درنظرداشتن پیچیدگیهای رفتار انسانی است. شیوع روزافزون رفتارهای انحرافی برابر است با هدررفتن پتانسیلهای خلاق و سازنده جامعه و عوارض بسیار ناخوشایندی بههمراه دارد که جبران آن هزینههای فراوانی را میطلبد.رفتارهای انحرافی بهمثابه یکی از آسیبهای اجتماعی هستند که برخلاف هنجارهای اجتماعی، از فرد سر ميزند و کارکرد او را مختل و طبیعتا کارکرد خانواده و جامعه را نیز تحتالشعاع قرار میدهند. بهعبارتدیگر، رفتارهای انحرافی، به تمامی اعمال و نگرشهایی گفته میشود که با انتظارات فرد، گروهها و نهادها ناسازگار است و در چارچوب اصول اخلاقی و قواعد عام جامعه قرار نمیگیرد و نهایتا با منع قانونی روبهرو میشود. باوجوداین، انسان موجودی اجتماعی است که باید در قالب الگوهای فرهنگی و اجتماعی زندگی کند. عوامل بهوجودآورنده انحراف و کجروی در جوامع مختلف یکسان نیست و مناطق از نظر نوع جرم، شدت و ضعف، تعداد و نیز از نظر عوامل متفاوتند. این تفاوتها را میتوان در شهرها، روستاها و حتی در مناطق مختلف و محلههای یک شهر مشاهده کرد. تحقیقات در زمینه رفتارهای انحرافی نشان میدهد که تعقیب رفتارهای انحرافی نوعی کسب لذت محسوب میشود که در پی افزایش منافع حاصل از جرم رخ میدهد. همچنین مطابق با نظریههای مکتب کلاسیک، ماهیت نوع بشر از سوی دو حوزه مستقل کنترل میشود، اول رنجها و دوم لذتها. به این علت که همه رفتارهای انسانی به دو گزاره ساده تقلیل مییابد: تعقیب لذتها و پرهیز از درد و رنجها. اما بر اساس نظریه انتخاب عقلانی، جرم بر اساس دو ویژگی «جرممحور» و «مجرممحور» پردازش میشود. بهعبارتدیگر، تصمیمگیری برای ارتکاب جرم، متأثر از این دو عامل و تعامل آنها با یکدیگر است. ازاینرو، رفتار قانونگریزانه برابر با کنشی است که زمانی که یک مجرم بعد از انتخاب موقعیت شخصیاش مانند نیاز به پول، ارزشها مانند نیاز به کسب احترام و عوامل موقعیتی هدف موردنظر چقدر تحت حفاظت است دست به تخلف میزند، در نظر گرفته میشود. از منظر نظریه انتخاب عقلانی، مجرمان عاقل و انتخابگر هستند. بهعبارتدیگر، این نظریه از یک اصل اساسی؛ یعنی محاسبه هزینه و فایده- و تعداد زیادی از احتمالاتی که ممکن است نقشی در جریان تصمیمگیری فرد داشته باشند، تشکیل شده است. علاوهبرآن مطابق با رویکرد انتخاب عقلانی، مجرمان با توجه به اینکه ارزیابیشان از انگیزهها، متفاوت است، در تبعیت از قانون با همدیگر فرق دارند. برایناساس ممکن است که منافع و هزینههایی که با همدیگر یکسان و برابر هستند، به وسیله کنشگران مختلف، به طور متفاوت ارزیابی شوند. این نظریه همچنین بر دو عامل مهم که ترغیبکننده جرم هستند، تأکید دارد: اول، روبهروشدن فرد در حالت عادی با موقعیتهایی که رفتار بزهکارانه را پرمنفعت میكند و دوم، پیشبینی ایجاد موقعیتی که آن رفتار بزهکارانه، منافعی در پی داشته باشد. ازاینرو منحرفان اجتماعی رفتارهایشان را بر پایه اصل سود مورد انتظار ذهنی انجام میدهند. بر اساس این دیدگاه، موقعیت بزهکارانهای سودمند است که افراد را به سوی رفتارهای انحرافی هدایت میکند. از سوی دیگر این نظریه عنوان میکند مجرمان بالقوه، مجموعهای از فرصتها؛ چه قانونی و چه غیرقانونی را قبل از ارتکاب به جرم ارزیابی میکنند. این به آن معناست که هرچه بر میزان فرصتهای پیشرو و منافع حاصل از آن افزوده شود، احتمال ارتکاب این افراد به انجام رفتارهای انحرافی بیشتر خواهد بود. بنابراین هرچه بر نیازهای منفعتگرایانه به رفتارهای انحرافی افزوده شود، این رفتارها نیز افزایش پیدا خواهد کرد. نیاز منفعتگرایانه، نوعی احساس فقدان است که در ارتباط کموبیش با نیازها و امیال یک موجود زنده (مخصوصا انسان دارای آگاهی) به جهت آنکه در جریان تحقق اهدافش، خود را فاقد آن میبیند، است. این احساس تمایل به هرآنچه که امکان ارضای نیاز میشود را فراهم میكند. با توجه به مباحثی که گفته شد، میتوان بهراحتی دریافت که وقوع جرم مستلزم وجود مجرمان انگیزهدار در قالب موقعیتهایی است که فرصتی برای انجام چیزهایی که آنها میخواهند، است. بنابراین محققان اظهار کردهاند که برای فهم و پیشگیری از جرائم، باید ویژگیهای ساختاری انتخاب انواع جرائم را شناسایی کرد. شناسایی این ویژگیها نهتنها اطلاعاتی راجع به «جرم» را فراهم میکند، بلکه در مورد «مجرم» و نیازها، اولویتها و ادراکهای شخصیتیاش نیز اطلاعاتی در اختیار ما قرار میدهد. به گفته محققان، عوامل مختلف و زیادی میان انتخابهای عقلانی و رفتارهای انحرافی رابطه برقرار میکنند که یکی از قویترین و مهمترین آنها نیازهای منفعتگرایانه است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.