درباره مستندهای انتخاباتی نامزدهای ریاستجمهوری
از جعبه تصویر تا صندوق رأی
سیدرضا صائمی
هنگامه انتخابات زمانی است که سیاست و رسانه به هم نزدیکتر میشوند و چهبسا این سیاست است که دست کمک به روی رسانه میگشاید و میفشارد. سینما و ابزارهایش یعنی هر آنچه در دنیای تصویر حیات دارد، هم به دلیل ذات رسانهای و رسانابودنش و هم به واسطه ماهیت و کارکردهای هنریاش، در کنار تمهیدات رسانهای دیگر مثل مناظرهها و گفتوگوهای تلویزیونی مورد توجه سیاستمداران قرار میگیرد تا از ظرفیت و ظرافت آن در جهت مقاصد تبلیغاتی خود بهره ببرند. فیلم مستند بهترین مدل تصویری - سینمایی برای این هدف است. اگرچه اکنون سه دوره از انتخابات ریاستجمهوری است که مناظره به دلیل رویارویی و مواجهه مستقیم نامزدها، از دامنه و عمق تأثیرگذاری اجتماعی بیشتری برخوردار شده و در مدیریت افکار عمومی نقشی گسترده ایفا کرده است، اما همچنان مستند و فیلمهای تبلیغاتی، یک ابزار قدرتمند تبلیغاتی در هنگام انتخابات است. قطعا میزان این تأثیرگذاری به امتیازها و قابلیتهای خود مستند هم بستگی دارد. برخی از مستندهای تبلیغاتی بیشتر یک گزارش تصویری است که سویه پروپاگاندایی آن پررنگ شده و به همان میزان، باورپذیری آن پایین است. مستندی که از محمدباقر قالیباف پخش شد نمونهای از این جنس مستندهاست که نه ذوق هنری در آن رعایت شده و نه زیباییشناسی بصری و مهمتر از همه یک مستند پرادعاست که به جای اغنا و ترغیب، از طریق برجستهسازیهای پروپاگاندایی به دافعه مخاطب منجر میشود. حتی در روایت و بازنمایی بصری شعارهای یک نامزد آنقدر ظرافت به کار نرفته تا تبلیغ غیرمستقیم را جایگزین شعارهای عریان کنند! واقعیت این است که یک مستند تبلیغاتی حتی از نوع سیاسی باید سینمایی هم باشد یعنی همه مؤلفههای زیباییشناسی و بصری را که در ساخت یک فیلم داستانی وجود دارد رعایت کند و درنهایت آن را به یک متن تصویری بدل کند. به عبارت دیگر یک مستند سیاسی باید ساختار و زبان دراماتیک داشته و عقل و عاطفه مخاطب را در یک حس همدلانه با قهرمان اثر که همان نامزد انتخاباتی است، پیوند بزند. درواقع باید مستند انتخاباتی را در درجه اول به مثابه یک ابژه هنری و تصویری دید نه لزوما یک تمهید تبلیغاتی صرف. شاید ساخت یک مستند تبلیغاتی برای یک کاندیدا سختتر از ساخت یک فیلم سینمایی درباره او باشد چون هدف از آن نه سرگرمی که آگاهی است. بااینحال باید سویه سرگرمکننده هم داشته باشد به این معنا که ریتم و روایت آن بهگونهای باشد که حوصله مخاطب را سر نبرد، زیادهگو نباشد و شعارها و پیامهای سیاسی را در یک فرمت هنری، صورتبندی کند. مستند مهندس جهانگیری هم از این حیث بسیار ضعیف بود و حتی میتوان گفت مستند نبود، بلکه یک میزگرد تلویزیونی بود که با حضور او و پرسش و پاسخ چند نفر از کارشناسان حوزههای مختلف صورت گرفت. آنچه در مستندهای انتخاباتی مهم است، تبدیلکردن نامزد به یک قهرمان است و همه کارگردانهای این مستندها تلاش میکنند از همه ظرفیتهای تصویری و کلامی و موسیقایی آن بهره ببرند تا نامزد مورد نظر را به یک قهرمان سیاسی و ملی بدل کنند و از طریق برانگیختن احساسات همذاتپندارانه با قهرمان این قصه به افزایش آرا او و شانس انتخابشدنش کمک کنند. شاید دشواری کار درست در همین نقطه است؛ جایی که باید بهگونهای نامزد را به قهرمان بدل کرد که به ضدقهرمان تبديل نشود. شاید ازاینرو میتوان گفت مستند انتخاباتی باید صادقترین نوع مستند باشد که رئالیته آن چنان با ظرافتهای تصویری و کلامی همراه شود که در عین برانگیختن احساسات مردم به احساساتیشدن دچار نشود و در دام اغراق و روایتی اگزجره نیفتد. مستندهای انتخاباتی را نباید دستکم گرفت؛ بهویژه با توجه به مخاطبشناسی ایرانیان. ایرانیان حتی در سیاست هم با زبان احساس و عاطفه ارتباط برقرار میکنند اما احساساتیكردن مستند انتخاباتی ممکن است باعث سوءتفاهم سیاسی در افکارعمومی و مصداق عوامفریبی شود. مستند انتخاباتی اگر بتواند صداقت خود را در ذهن و دل مخاطب بنشاند و اثر را به یک اثر باورپذیر بدل کند، آنگاه میتوان قدرت آن را پای صندوقهای رأی سنجید. مستند انتخاباتی سیدمحمد خاتمی در سال 80 نمونه موفقی است که توانست با اقبال به او در پای صندوقها و حتی کشاندن رأیهای خاموش به صندوق مؤثر باشد و این امر نشان میدهد چگونه میتوان از معادلات سینمایی در تغییر مناسبات سیاسی استفاده کرد. مستند برخلاف گفتوگوهای تلویزیونی و مناظرهها به دلیل بهرهگیری از همه حواس و هنرها از جمله تصویر، کلام، فیلم، موسیقی، نقاشی و... میتواند رأي شهروندان مردد یا بهاصطلاح رأیهای خاموش و خاکستری را هم به نفع کاندیدای مورد نظر تغییر دهد. ازاینرو یک مستند انتخاباتی هم باید ساختار سینمایی و فیلمنامه داشته باشد. مستندی که از دکتر روحانی دیدیم نمونه نسبتا موفقی بود که توانست از همه برنامهها و شعارهای یک نامزد با پیوست تصویری و استفاده از تصاویر و فیلمهای آرشیوی در کنار برخی تمهیدات گرافیکی و استفاده از یک سخنرانی جذاب بهعنوان خط اصلی فیلم استفاده کند که هم تنوع بصری داشت و هم تقطیع شده بود به طوری که تمام حواس و تمرکز مخاطب را مجذوب خود میکرد و از یک عقلانیت احساسی برخوردار بود که در نهایت حس امید را در مخاطب برمیانگیخت. مستند انتخاباتی باید قهرمانی باورپذیر و محبوب بسازد که نهفقط در ذهن که در دل مردم بنشیند تا برای تبدیلکردن قهرمان فیلم به قهرمان واقعی با اعتمادی آگاهانه پای صندوقهای رأی بروند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.