علم چيست و روشهاي علمی كدامند؟
سرآغاز دانستن
پوریا ناظمی
«علم»، یکی از آن اصطلاحهایی است که همه ما با آن آشنا هستیم، اما واقعیت این است که اختلافنظرهای بسیاری درباره این کلمه ساده وجود دارد. برداشت اشتباه از علم نه موضوع تازهای است و نهفقط مربوط به جامعه ماست. واقعیت این است که حتی فلاسفه علم نیز درباره تعریف آن، رویدادها و روندهایی که ما آن را علم مینامیم، توافق ندارند. اما با وجود همه این تفاوتها، دانشمندانی که فراتر از کار تخصصی خود به چیستی کارشان میاندیشند، در کنار فلاسفه علم (که به تحقیق درباره ماهیت و چیستی علم مدرن پرداختهاند)، مسیری را مشخص کردهاند که جریان علم مدرن را توضیح میدهد. علم چیست: علم چیست؟ چه فرقی با دانش دارد؟ چه تفاوتی با آگاهی دارد؟ چه قدمت و تاریخی دارد؟ وقتی میگوییم علم با فلان موضوع موافق یا مخالف است، از چه چیزی صحبت میکنیم؟ علم مدرن مفهومی جدید است، علم مدرن اگرچه مانند دیگر اقسام روشهای آگاهی، سرآغازش میل به دانستن است و نقطه عزیمتش این است که انسان میخواهد بداند، اما روشش تازه است. مفهوم علم مدرن: علم مدرن، مفهومی است که از قرن ۱۷ میلادی بهوجود آمده است. آنچه این روش و این مفهوم را از انواع دیگر دانستن و تلاشهای دیگر برای پاسخدادن به پرسشها متمایز میکند، روشی است که علم مدرن دنبال میکند. علم مدرن با شککردن آغاز میشود و در اولین گام برمبنای مشاهده رویدادها ساخته میشود. درباره چگونگی رخدادن رویدادها نظریهپردازی میکند و این نظریه را به آزمون و تجربه میگذارد. نتایج آن را با نگاهی شکاک بررسی میکند و بر مبنای آن، فرضیات خود را اصلاح میکند، نظریات دیگر را نقد و سعی میکند آنها را نیز به آزمون بگذارد. در این راه بسیاری از نظریهها و یافتهها را غربال و مسیرهای جدید همراه پرسشهای جدید ایجاد میکند. روش علمی چیست: روش علمی روشی است که در آن از جزمگرایی یا تعصب و خشکاندیشی دوری میشود. هر نظریه تا زمانی معتبر است که شواهد تجربی و استدلالهای منطقی و گامبهگام آن را تأیید کند و فقط تا زمانی معتبر باقی میماند که توضیح بهتری برای آن پدیده ارائه نشده باشد. در علم تجربی ما با قطعیت سروکار نداریم، بلکه با بهترین نظریههای موجود مواجه هستیم. مفهوم ابطالپذیری: علم مدرن (حداقل براساس برخی معیارهای بیشتر پذیرفتهشده) قابلیت ابطالشدن دارد. اگر موضوعی امکان نقض و ابطال را نداشته باشد، اصولا موضوعی علمی نیست. ابطالپذیری به معنی غلطبودن یا باطلبودن نهایی علم نیست و نقطه ضعف آن به شمار نمیرود، بلکه ابطالپذیری باعث میشود علم مرزهای خود را شفافتر کند. اگر نظریهای درست است، در شرایطی اعتبار خود را به دست میآورد که راه را بر آزمایشهایی که ممکن است به ابطال آن منجر شود، نمیبندد و اتفاقا از آن استقبال میکند. یعنی به شما میگوید این فرضیه بر مبنای مشاهدات، محاسبات و آزمایشها و شواهد موجود بنا شده است و اگر راهحل و آزمایشی پیدا شود که آن را باطل کند، ما در نظریه بازنگری میکنیم. برای مثال موضوع سادهای مانند گرانش را در نظر بگیرید. علم میگوید گرانش نیرویی است که با نسبت عکس مجذور فاصله تغییر میکند. به عبارت دیگر میتوان آزمایشهای متعددی انجام داد و این نسبت را ارزیابی کرد. اگر این فرضیه غلط باشد، میتوان شرایطی به وجود آورد که در آن نیروی گرانش با این نسبت تغییر نکند، در این حالت گرانش نیاز به بازنگری دارد. بنابراین فرایند روش علمی بنا میشود؛ روشی که با مشاهده آغاز میشود، براساس آن آزمایشها و تجربههای متعددی صورت میگیرد، نتایج آزمایشها براساس فرضیهها و دادههای واقعی و اندازهگیریشده توضیح داده میشود. برمبنای نتایج بهدستآمده پیشبینیهایی ارائه میشود و این پیشبینیها را میتوان به بوته آزمایش و بررسی سپرد تا ببینیم آیا از آن موفق بیرون میآید یا نه. اگر فرایندی بدون این وجوه بود، دیگر علمی به معنی علم مدرن نیست. استفاده از روش علمی فقط محدود به استفاده در جامعه علمی نیست. من و شما، هم میتوانیم و هم باید این روش را در زندگی روزمره خود دنبال کنیم و این یکی از دلایل ترویج علم است. نفع ترویج علم در جامعه فقط توسعه درک عمومی از مفاهیم علمی نیست؛ بلکه توسعه روش علمی و مسیر آن است. اگر ما در برابر ایدهها، حرفها و ادعاهای جدید اندکی شکگرایی پیشه کنیم، آن ادعا را با دادهها و تجربهها مورد آزمون قرار دهیم و از هر چیزی به اندازه اعتبارش استفاده کنیم، بخش عمدهای از مشکلاتی را که در زندگی روزمره فردی و اجتماعی با آن مواجه هستیم، میتوانیم حل کنیم. دنیای شبهعلم: رشد شبهعلم، نشانه این است که تا چه اندازه علم به مرجعی معتبر و قابل اطمینان بدل شده است که حتی سودازدگان ناچارند برای فروش کالای تقلبی خود، لباس آن را به تن کنند. شبهعلم، معمولا از واژههای علمی استفاده میکند و یکی از خطرناکترین بازیهای اجتماعی را برای فریبدادن مخاطب و قبولاندن ایده یا دیدگاه خود انجام میدهد یعنی واقعیت و دروغ را درهم میآمیزد. برای این کار سودازدگان و شیادان از واژههای علمی آشنایی استفاده میکنند، اما آنها را در معانی دیگر (و گاهی بدون هیچ معنی) به کار میبرند. گروهی که ادعا میکنند به روشی فراطبیعی برای درمان بیماریها دست یافتهاند، وقتی با مخالفت جامعه علمی مواجه میشوند، جعل واژه میکنند و برای مثال نام کار خود را انرژیدرمانی میگذارند. مخاطب فکر میکند او درباره انرژی با همان مفهوم علمی حرف میزند، غافل از اینکه انرژی در دنیای علم تعریف مشخص و معلومی دارد و نمیتوان بهراحتی هر جایی آن را به کار گرفت. در طالعبینی وقتی میبینند دنیای ستارهشناسی و نجوم تا این حد پیشرفت کرده است، سعی میکنند ستارهبینی خرافی را برمبنای نیروهای گرانشی و میدانهای شگفتانگیز انرژی و تأثیر نیروهای کشندی توضیح دهند، بدون اینکه از نظر علمی چنین ارتباطی اثبات شده باشد. شبهعلم خرافه دنیای مدرن است؛ روشی نو برای فریب مردم در دنیایی که علم مسیر زندگی ما را هموار میکند و به پرسشهای ما پاسخ میدهد. البته سودازدگان و شیادان برای سوءاستفاده از علم و توجیه شبهعلم به تاریخ هم متوسل میشوند. آنها از جلوبودن خود از زمانه میگویند و اینکه «در زمان گالیله هم کسی او را جدی نگرفت»! غافل از اینکه آنچه علم و شبهعلم را متمایز میکند، روش بیان و استدلال در موضوع است؛ یعنی ارائه مسیری با قابلیت آزمایش برای عموم و قابلیت ابطالپذیری. راههای مختلفی برای تفکیک سره از ناسره وجود دارد و یکی از آنها بهکارگرفتن آزمون ابطالپذیری است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.