مروری کوتاه بر برخی توجیهات شبهمخترعان
ادعاهای تکراری، حرفهای مشترک
محمدرضا دستورانی
روزنامهنگاران علمی باسابقه، معمولا خاطرات زیادی دارند از افرادی که مدعی اختراعی جدید یا ابتکاری تازه هستند. وقتی که پای صحبت خبرنگاران علم مینشینیم، علاوه بر اینکه ما را با تحولات و دستاوردهای تازه علم آشنا میکنند و اختراعات و ابتکارات پژوهشگران واقعی را برایمان شرح میدهند، خاطرات زیادی از شبهمخترعان دارند. واقعیت این است که در همه جوامع و از جمله جامعه خود ما، مخترعان و نوآوران به شهرت و محبوبیت بسیار میرسند و حتی ممکن است از این راه به ثروت و مکنتی هم برسند، به همین دلیل است که بسیاری دوست دارند خود را مخترع و مکتشف معرفی کنند، اما باید دانست شبهاختراعات با اختراعهای واقعی بسیار تفاوت دارد. در ادامه برخی از نشانههای شبهاختراعات و شبهمخترعان را با هم مرور میکنیم. اگر چنین نشانههایی را در ادعاهای مخترعان دیدیم، باید بیشتر دقت کنیم تا مطمئن شویم اختراعشان واقعی است یا نه. 1- بیشتر شبهمخترعان مدعی هستند اختراعشان اولین است؛ اولین در جهان. برای مثال بازدهی خودرو یا ابزارشان چندبرابر بازدهی خودروهای مشابه خارجی است، سرعت خودرو چندبرابر خودرو خارجی است و موارد بسیار دیگر مانند آن. با توجه به اینکه مکانیسم بسیاری از ابزارها و دستگاهها مشخص است، بسیار دور از ذهن است که کسی بتواند بهیکباره تحولی اساسی و انقلابی ایجاد و چیزی را برای اولینبار در جهان تولید کند. 2- همیشه تا شنونده یا مخاطب (برای مثال خبرنگار) ساکت و او متکلم وحده باشد، شبهمخترع او را انسان بزرگی معرفی میکند که بسیار فهمیده و باکمالات است، اما همین که درباره چندوچون اختراعش سؤال کنند، به او اتهام میزند و سیل اتهامها جاری میشود؛ تو چیزی از تکنولوژی یا علم نمیدانی یا سوادش را نداری یا حسودیات میشود، از جمله اولین و سادهترین اتهامهاست. اگر منتقد عقبنشینی کرد که چه بهتر، اما اگر عقبنشینی نکرد، اتهامها مرتب سنگینتر میشوند: جاسوس شرکتهای خارجی هستی یا ستون پنجم خارجیها هستی که نمیگذاری دانشمندان جوان ایرانی پیشرفت کنند. 3- بسیاری از این شبهمخترعان یا مدرک تحصیلی دانشگاهی ندارند یا اینکه مدرکشان، ربط چندانی با اختراع و ابتکارشان ندارد و بههمیندلیل دوست ندارند درباره مدرک و سابقه تحصیلی خود صحبت کنند. هرچند که در موارد اندکی، افرادی توانستند بیرون از حوزه تحصیلی خود، نوآوریهایی داشته باشند، اما معمول آن است که نوآوران (بهویژه در حوزه علم و فناوری)، در بهترین دانشگاهها تحصیلات مرتبط داشته باشند. 4- شبهمخترعان هرچند بسیار دوست دارند خبر اختراعشان همهجا بپیچد و مردم آنها را بهعنوان مخترع بشناسند، اما درباره مکانیسم عملکرد اختراع خود اصلا صحبت نمیکنند. حداکثر اطلاعاتی که درباره اختراع خود و مکانیسم عملکرد آن میدهند، به این شکل است: «از کاتالیزور ویژهای استفاده کردیم که باعث میشود هیدروژن خاصیت انفجاری نداشته باشد»، «هیدروژن از طریق شیلنگ ویژهای وارد موتور خودرو میشود»، «هیدروژن در بخش خاصی از موتور میسوزد» و بسیاری از اطلاعات کلی دیگر که ارزش علمی و فنی ندارد. 5- چند کشور خارجی از او دعوت کردند، اما او اختراعش را به آنها نمیفروشد چون دوست دارد این اختراع به نام ایران و ایرانی ثبت شود. (یکی میگفت عدد پی 3.14 نیست، 3.15 است. اگر مسئولان به حرفم گوش کردند که چه بهتر، اگر نه، من برخلاف میل باطنیام کشف خودم را در اروپا و آمریکا ثبت میکنم. البته مسئولان تا حالا که به حرفش گوش ندادهاند، اما نمیدانم چرا کشفش را در اروپا و آمریکا ثبت نمیکند؟) 6- چندان تمایلی ندارند که اختراعشان در محیطهای تخصصی بررسی شود؛ برای مثال انتظار داریم یک اخترشناس، ریاضیدان و پژوهشگر حوزههای علمی و فنی دیگر، کشف جدیدشان را در یک سمینار تخصصی یا ژورنال علمی مطرح کنند. زمانی که کشف جدیدشان در مجامع علمی تأیید و پذیرفته شد، در مراحل بعد بهعنوان یک دستاورد علمی، در رسانههای عمومی مانند شبکههای خبری یا روزنامهها مطرح میشود، اما شبهمخترعان علاقه چندانی به محیطهای علمی ندارند و کشفشان را مستقیم به رسانهها میکشانند. هرچند کولهبار آنها پر است از مصاحبه با رسانهها و کارنامه آنها از مقالههایی که در مجامع تخصصی مطرح یا در ژورنالهای علمی به چاپ رسیده باشد، خالی است. 7- اگر ادعایشان را پذیرفتند که چه بهتر، اما اگر نپذیرفتند، مدعی میشوند که شما حرف مرا نمیفهمید؛ همانطور که هیچکس حرف «اینشتین» را هم نفهمید یا هیچکس حرف «گالیله» را قبول نمیکرد! صدسال طول کشید تا متوجه شوند حرف «اینشتین» درست است، شما هم صدسال دیگر متوجه میشوید که من کی بودم و چی گفتم، من هم صدسال زود به دنیا آمدم. 8- معمولا برای تشریح دستاوردهای خود به خبرنگاران مراجعه میکنند. خبرنگاران هم برای حمایت از ایدههای جدید، امکان انتشار سخن آنها را فراهم میکنند، اما اگر خبرنگاری با سخن آنها مخالفت کرد، پرسشی را مطرح کرد یا از توجیههای ساده آنها قانع نشد، سریع موضع میگیرند که مگر تو کارشناسی؟ تو خبرنگاری، وظیفهات را انجام بده؛ یعنی تا زمانی که خبرنگار با او مخالفت نمیکند، بسیار خبره و باسواد توصیفش میکنند، اما زمانی که با او مخالفت کنند، به او میگویند مگر تو کارشناس ریاضی هستی؟ 9- اگر کسی از آنها یا دستاورد آنها انتقاد کند، پشت سپر مظلومیت پناه میگیرند. معمولا مدعی میشوند استادان دانشگاه و محققان پژوهشگاهها یک تیم یا یک باند هستند و اجازه نمیدهند غریبهای وارد جمع آنها شود. در برخی از موارد هم مدعی میشوند آنها خودشان هم میدانند که حرف من درست است، اما به زبان اقرار نمیکنند، چون میدانند اگر اقرار کنند، نانشان آجر میشود. 10- بسیاری از شبهمخترعان در استفاده از باورهای دینی ماهر هستند. اختراع آنها یا بخشهای مختلف اختراع آنها نامهای دینی دارد. چرا؟ چون اگر کسی انتقادی به دستگاه آنها وارد کرد، سریع بتوانند موضوع بحث را عوض کرده و به او اتهام بزنند؛ که فرد منتقد، مخالف دین است. باید اعتراف کرد استفاده از باورهای دینی، راهحل هوشمندانهای برای مقابله با منتقدان است. البته این راهحل تا چند سال پیش کارساز بود و بسیار از کارشناسان جرئت نمیکردند، به چنین اختراعها و ابداعهایی انتقاد کنند، اما خوشبختانه در چند سال اخیر این ترفند نیز تا حدودی کارآییاش را از دست داده است. امروزه نمیتوان با توسل به عقاید دینی و مذهبی مردم، آنها را مجاب کرد که حرف یا ادعای نادرستی را بپذیرند. 11- از پتانسیلهای قومی و قبیلهای بسیار خوب استفاده میکنند. معمولا استانداران و فرمانداران منطقه آنها، از اکتشاف آنها تعریف و تمجید میکنند. هرچند علم و فناوری ماهیتی جهانی دارد، آنها دستاوردهای ظاهرا علمی خود را با مقامات شهر و استان در میان میگذارند. 12- زمانی که از آنها میپرسیم اگر کشف شما درست است یا اختراعتان کارآمد است، پس چرا از آن استقبال نکردند، در پاسخ میگویند مافیا نمیگذارد که ما اختراعمان را در اختیار مردم بگذاریم. برای مثال در همین مورد خاص، فرد مخترع مدعی شده است: «اینکه چرا خودروهای هیدروژنی نسل جدید از آب برای سوخت استفاده نمیکنند، کار مافیای سوخت است. آنها میخواهند این تکنولوژی را چند دهه بعد به مردم بدهند؛ زیرا اگر از آب استفاده کنند، دیگر کسی سراغ سوخت هیدروژن و اینکه در جایگاههای مخصوص، باک ماشین را پر از هیدروژن کرده و بابت آن پولی بپردازد، نمیرود. خودرویی که ما تولید کردیم و سوخت آن نیز آب است، شاید مافیای سوخت جهان هفتاد سال دیگر ارائه کند؛ اما ما امروز آن را رونمایی کردیم». 13- معمولا این افراد به تنهایی کار میکنند. با توجه به اینکه امروزه علم و فناوری بسیار پیشرفت کرده است، هیچ کس نمیتواند در چند رشته (حتی نزدیک به هم) متخصص باشد و همین موضوع ایجاب میکند افراد گروهی یا تیمی کار کنند. علاوه بر این هزینه تحقیقات و پژوهشهای علمی بسیار زیاد است و کمتر کسی، به تنهایی توانایی هزینهکردن چنین سرمایهای را دارد. اگر زمانی کسی مدعی شد که یکتنه به موفقیت بزرگی رسیده یا چیز نو و کارآمدی ابداع کرده است، باید در صحت ادعای او شک کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.