دشواریهای اطلاعرسانی علمی در گفتوگو با «سیاوش صفاریانپور»
خبرنگار باید کنجکاو باشد
فاطمه کاظمی
اردیبهشت امسال برنامه تلویزیونی «آسمان شب» شانزدهمین سال فعالیت خود را به اتمام رساند و وارد هفدهمین سال شد و بهاینترتیب رکورد طولانیترین برنامه تلویزیونی را از آن خود کرد، اما این برنامه سوای طولانیبودن، توانست نظر مساعد مخاطبان و صدالبته کارشناسان را به خود جلب کند؛ برای مثال پژوهشگران و استادان دانشگاه معمولا از حضور در رسانهها خودداری میکنند زیرا بر این باورند که خطای علمی رسانهها زیاد است، اما دعوت برنامه آسمان شب را میپذیرند زیرا بهدرستی و صحت اخبار و گزارشهای آن اطمینان دارند. به همین مناسبت با «سیاوش صفاریانپور»، تهیهکننده و مجری این برنامه، گفتوگو کردیم تا راز موفقیت آنها در انتشار اخبار علمی درست و همچنین راههای اجتناب از اخبار نادرست یا شبهعلم را جویا شویم.
آقای «صفاریانپور»، آغاز هفدهمین سال برنامهتان را تبریک میگویم. راز موفقیت شما در این سالها چه بود؟ برای موفقیت در زمینه انتشار اخبار علمی، باید به چند موضوع مهم توجه کرد، از جمله هوشیاری نسبت به درستی و نادرستی آنچه که انتقال میدهیم و در صورت لزوم، مراجعه به کارشناسان زبدهای که در یک حوزه خاص، صاحبنظرند. نکته مهم دیگر هم مطالعهکردن و مقایسهکردن است؛ به بیان دیگر پیش از آنکه خبری را منتشر کنیم، باید درباره آن به بررسی آن خبر پرداخت و با جستوجو در منابع مختلف، درباره آن مطالعه کرد و خلاصه آنکه خبر را راستیآزمایی کنیم تا اخبار نادرست منتشر نشود. متأسفانه در زمان حاضر با افرادی مواجه هستیم که مدعی هستند چیز تازهای را اختراع یا ابداع کردهاند یا رویدادی را در عرصه فناوری رقم زدهاند، اما قدرشان را کسی نمیداند. این افراد دوست دارند خود را در رسانهها مطرح کنند، اما روزنامهنگاران علمی باید با استفاده از دانش و تجربه خود، تشخیص دهند که چه ادعایی درست و چه ادعایی نادرست است. هرچند که حتی برای بهترین روزنامهنگاران و بهترین رسانهها هم پیش میآید که در برخی موارد اشتباه کنند، ولی در هر صورت من بر این باورم که این اشتباهها محصول بیدقتی و کمدقتی است و میتوان با دقت بیشتر، از این اشتباهها پیشگیری کرد. گفتید دقت میکنید تا از بروز اشتباه جلوگیری کنید، اما معمولا خبرنگاران دوست دارند خبرها را در اسرعوقت منتشر کنند یا اخباری را منتشر کنند که ماهیتا متفاوت و در نتیجه جذاب و جالب باشند، در نتیجه فرصتی برای دقت و پرسوجو نمیماند. در بسیاری از موارد با رجوع به عقل، تجربه و دانشمان میتوانیم کاری کنیم که هم اخبارمان جذاب و جالب باشد و هم اخبار نادرست منتشر نشود؛ برای مثال یکی از راهکارها این است که به سابقه تخصص و تحصیلات فرد مدعی توجه کنیم؛ یعنی بررسی میکنیم آیا سابقهای از این فرد در فضاهای اطلاعرسانی تخصصی وجود دارد یا خیر؟ توجه داشته باشید که ما در قبال خبری که منتشر میکنیم، مسئولیم و بنابراین باید اخبارمان درست و دقیق باشد، جستوجو درباره فردی هم که مدعی کشف یا اختراع جدیدی است، یکی از مهمترین بخشهای کارمان است. بررسی درستی و نادرستی خبر هم کمی مشکل است. بله، ولی چند ملاک و معیار وجود دارد که با توجه به آنها میتوان درستی و نادرستی اخبار را تشخیص داد؛ برای مثال در نظر داشته باشيد که اگر سخنگوی یک شرکت معتبر کشوری یا جهانی ادعایی کرد، احتمالا درست است چون شرکتهای معتبر به همین راحتی اعتبارشان را خرج نمیکنند، اما اگر فرد یا شرکت بینامونشانی ادعایی کرد، باید بیشتر مراقب بود و به سابقه، تحصیلات، تخصص و تجربهاش دقت كرد. درضمن اگر ادعاهای این فرد را دیگر کارشناسان در همان زمینه تأیید کردند، میتوان از درستی ادعا اطمینان حاصل کرد، اما اگر یک فرد مدعی، تخصص و تجربهای چندان در آن حوزه خاص ندارد و بیشتر بر نامهنگاری با مسئولان یا فعالیتهای رسانهای تأکید میکند، باید دانست احتمال دارد که ادعاهایش نادرست باشد. در هر صورت خبرنگار باید هوشمند باشد و با پرسشهای زیاد از خود منبع خبر یا فرد مدعی، اطلاعات بیشتری را جمعآوری کند و در نهایت به نتیجه برسد. فرض کنیم مشخص شد ادعای یک فرد درباره اختراع یک دستگاه یا کشف یک پدیده نادرست است، آیا رسانهها باید نادرستی این ادعا را اعلام کنند؟ روزنامهنگاران موظفند اطلاعات و اخبار درست را منتشر کنند. هر خبرنگاری باید با مراجعه به منابع و کارشناسان دریابد که ادعای مطرحشده درست است یا نادرست و زمانی که مطمئن شدیم خبر یا ادعایی نادرست است، وظیفه حرفهای ما اقتضا میکند که نادرستبودن این ادعا را اعلام کنیم. روزنامهنگار باید جامعه را آگاه کند و باید به این وظیفه شغلی خود پايبند باشد و تفسیر درستی از رویدادهای جامعه را به مردم ارائه دهد. ولی در بسیاری از موارد ادعاهای اینچنینی، طرفداران بسیاری دارد و در نتیجه اطلاعرسانی درست را با مشکل مواجه میکند. در این موارد خبرنگار میتواند با طرح پرسشهای فنی و تکنیکی از فرد مدعی، مخاطبان خود را با واقعیت آشنا كند تا مخاطب دریابد که باید با تردید بیشتری به این خبر نگاه کند. اگر فرد پاسخگوی پرسشهای فنی و تخصصی نباشد، تردیدی را در ذهن مخاطب ایجاد و او را متوجه میکند که باید با توجه و دقت بیشتری این ادعا را بررسی کند. در نظر داشته باشید زمانی که فرد مدعی به پرسشهای تخصصی پاسخ ندهد یا پاسخهایش مغشوش باشد، مخاطب متوجه میشود که اشکالی در کار او وجود دارد. و حرف نگفته؟ کشور ما، کشور درحالتوسعهای است و تلاش میکند گامهایی در این زمینه بردارد. همه تلاش مردم و مدیران جامعه ما این است که با تلاش بیشتر، به سمت توسعه برویم. زمانی که برای رسیدن به توسعه بیشتر تلاش میکنیم، ممکن است شاهد مواردی از پیشرفتهای تقلبي و جعلی هم باشیم. این طبیعت سرعتگرفتن فرایند توسعه است. اگر ما به دنبال توسعه هستیم و میخواهیم با سرعت بیشتری به توسعه دست یابیم، باید انتظار چنین چیزهایی را هم داشته باشیم. در این موارد افرادی پیدا میشوند که بخواهند از وضعیت پیشآمده سوءاستفاده کنند و به بیان دیگر از آب گلآلود ماهی بگیرند. در چنین وضعیتی، وظیفه روزنامهنگاران علمی این است که هوشیار باشند و اطلاعات و اخبار درست را به مخاطب خود انتقال دهند تا وی بتواند سره را از ناسره تشخیص دهد. به همین دلیل هم میتوان گفت کار ژورنالیسم علم، کار بسیار دشواری است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.