|

در حاشیه انتشار آثاری درباره سزان، وان‌گوگ و پیکاسو

بی‌حوصلگی قرن ما

پيام حيدرقزويني

امیل زولا در یکی از رمان‌هایش با عنوان «اثر» یا «شاهکار»، روایتی از یک نقاش به دست می‌دهد که تمام تلاشش این است که طبیعت را در اثرش به چنگ آورد و هسته واقعی طبیعت را همان‌طور که هست در اثرش بیافریند. نقاش در ثبت طبیعت در آثارش ناکام می‌ماند و در آخر دست به خودکشی می‌زند و خود و خانواده‌اش را نابود می‌کند. نقاشِ این رمان کسی نیست جز پل سزان؛ دوست دوران کودکی امیل زولا. زولا و سزان اگرچه از کودکی با هم دوست بودند اما بعدها هریک به راه خود رفتند و زولا نویسنده شد و سزان نقاش. زولا فکر می‌کرد که سزان نقاشی شکست‌خورده است و تلاش‌های او برای گرفتن طبیعت و ثبت آن در آثارش چیزی جز شکست نیست. ازاین‌رو بود که رمان «شاهکار» یا «اثر» را نوشت که باعث رنجش سزان هم شد. شخصیت این رمان زولا در یافتن فرم مورد نظرش برای اثر هنری‌اش درمی‌ماند و در آخر شکست‌اش را می‌پذیرد. باید مدتی می‌گذشت تا دیگران دریابند که سزان در آثارش دست به خلق چه چیزی زده و او را به عنوان پدر کوبیسم بشناسند. اما تا پیش از آن به تمسخر می‌گفتند سزان درختی را بغل کرده و می‌خواهد آن را داخل نقاشی‌اش کند. سزان نمی‌خواست از پرسپکتیو استفاده کند چرا که معتقد بود این شیوه‌ای قلابی است درحالی که قصد داشت جسمیت درخت را در نقاشی‌اش تصویر کند. سزان تمام وسایل بیانی موجود را ناکافی می‌دانست و می‌خواست زبان یا فرم جدیدی پیدا کند. سزان از بزرگ‌ترین نقاشان قرن نوزدهم به‌شمار می‌رود اما ایده‌ها و آرای او درباره هنر و نقاشی چندان در دست نیست و برای دریافتن نظراتش باید به نامه‌هایی که به دوستان نزدیکش نوشته رجوع کرد. سزان نامه‌نویسی شگفت‌آور بود و امروز بسیاری از نامه‌هایش باقی مانده اما او حتی در نامه‌هایش هم بیش از آنکه درباره هنر و نقاشی‌هایش حرف بزند درباره امور خانوادگی و مسائل کلی صحبت کرده است. یکی از کتاب‌های قابل‌توجهی که درباره سزان در ایران منتشر شده، «زندگی و هنر سزان» نوشته آمبرواز ولار است که سال‌ها پیش با ترجمه اکبر معصوم‌بیگی منتشر شده بود و به‌تازگی نشر نگاه آن را به ‌چاپ رسانده است. ولار تاجر آثار هنری و مجموعه‌دار و ناشر فرانسوی بود که اهمیت‌اش در نقاشی مدرن به دلیل حمایتی است که از نقاشان نوآور کرده است. معصوم‌بیگی در مقدمه ترجمه‌اش نوشته که بسیاری از نقاشان،‌ «از امپرسیونیست‌ها گرفته تا پیکاسو و شاگال شهرت امروزی خود را مدیون کمک‌های بی‌دریغ ولارند. ولار سلیقه‌ای خاص و دیدی آینده‌نگر داشت و این حمایت‌ها را با علم بر به‌خطر انداختن سرمایه، حرفه و شهرت خود انجام می‌داد». کتاب ولار شامل دو بخش است؛ بخش اول که به زندگی او مربوط است و بخشی دیگر که به هنر سزان پرداخته است. فصلی از بخش اول کتاب، به رابطه سزان و زولا مربوط است و ولار در این بخش به رنجش سزان از انتشار رمان «شاهکار» اشاره می‌کند. در بخش دوم، گزیده‌ای از نامه‌های سزان منتشر شده و همچنین تعدادی از نامه‌های زولا به سزان هم در این‌جا آمده است. یکی از نامه‌های زولا بسیار خواندنی است و زولا در آن به اوضاع زمانه‌شان اشاره کرده. در بخشی از این نامه به تاریخ 25 ژوئن 1860 نوشته شده این‌طور می‌خوانیم: «در آخرین نامه‌ات به نظر نومید آمدی؛ از هیچ‌چیز جز پرت‌کردن قلم‌موهایت به طرف سقف اتاق حرفی نزده‌ای، از تنهايی و انزوایی که تو را فراگرفته است آه می‌کشی؛ پاک بی‌حوصله شده‌ای. فکر نمی‌کنی که این بی‌حوصلگی و ملال‌ هول‌آور بیماری همه ما، طاعون قرن ما باشد؟ و آیا یاس و نومیدی یکی از نتایج این افسردگی نیست که دارد همه ما را خفه می‌کند؟» به جز «زندگی و هنر سزان»، معصوم‌بیگی در سال‌های گذشته دو کتاب دیگر هم درباره وان‌گوگ و پیکاسو ترجمه کرده بود که این دو کتاب نیز به‌تازگی در نشر نگاه بازچاپ شده‌اند. «زندگی و هنر وان‌گوگ» نوشته پیر کابان یکی از این کتاب‌هاست. این کتاب نیز بیش از هرچیز بر پایه نامه‌های وان‌گوگ نوشته شده و به این ترتیب در بخش‌های زیادی از کتاب درواقع این خود وان‌گوگ است که صحبت می‌کند. مترجم کتاب در بخشی از مقدمه‌اش درباره وان‌گوگ نوشته: «با آن‌که ونسان وان‌گوگ در سراسر عمر کوتاه و به‌ویژه در ده ساله واپسین زندگی خود سرنوشتی اندوهبار و تراژیک داشت و از هنر چون ابزار نجات شخصی بهره گرفت اما هرگز این حال‌وهوای تراژیک (جز در یکی، دو مورد) در آثار او تاثیر نگذاشت و نقاشی‌های ونسان همچنان شاد، پرشور و شرر، سرزنده و ستایشگر زندگی، انسان و طبیعت ماند. تنها پس از بحران نخستین حمله‌های جنون، قطع رابطه با گوگن و سرانجام انتقال به بیمارستان روانی سن‌رمی است که تاثرات روحی ونسان خود را به تمامی در چند تابلو نشان می‌دهد و رنگ و خط و طرح صورتی چرخان، پیچ‌در‌پیچ و توفان‌زا به خود می‌گیرد؛ «شب پرستاره» اوج این عذاب و درد روحی است.» «زندگی و هنر پیکاسو» نوشته لوتاربوخ‌هایم است که این نیز شامل دو بخش است. بخش اول به زندگی پیکاسو مربوط است و بعد از آن مقاله‌ها و یادداشت‌هایی درباره هنر پیکاسو به پیوست کتاب منتشر شده است. جان برجر، هربرت رید، ورنون کلارک، ماریوس دزایاس، ماکس رافائل، کلمنت گرین‌برگ و میشل لی‌ریس نویسندگان مقاله‌های بخش دوم کتاب هستند. در این مقالات به وجوه مختلف هنر پیکاسو پرداخته شده و در برخی از آن‌ها از منظر جامعه‌شناسی هنر آثار پیکاسو را بررسی کرده‌اند. پیکاسو از فرم‌ها و رسانه‌های مختلی برای به‌تصویر‌کشیدن ایده‌های هنری‌اش استفاده می‌کرد؛ از نقاشی و مجسمه‌سازی گرفته تا گرافیک و سرامیک. «زندگی و هنر» پیکاسو تلاشی است برای شناساندن وجوه مختلف فعالیت‌های پیکاسو.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.