حرفِ ح و جای خالی کلنل
علی شروقی
راستش ترجیح میدادم به جای اینکه اینطور شروع کنم که از نویسندگان نسل طلایی ادبیات معاصر ایران که امسال با کتابی تازه در نمایشگاه کتاب حضور دارند، یکی محمود دولتآبادی است با کتاب «این گفت و سخنها» که مجموعهای از گفتوگوهای او با مطبوعات در دو دهه اخیر است، مینوشتم دولتآبادی امسال با دو رمان «زوال کلنل» و «طریق بسمل شدن» به نمایشگاه کتاب میآید؛ اما افسوس که نهتنها همچنان نسخههای جعلی «زوال کلنل» در پیادهروهای انقلاب به چشم میخورد، بلکه اخیرا حین قدمزدن در انقلاب و سیاحت بساطیهای پیادهرو دیدم که از رمانهای «کلیدر» و «جای خالی سلوچ» دولتآبادی هم که مشکل مجوز ندارند و بهصورت قانونی تجدید چاپ میشوند و در همه کتابفروشیها میشود پیداشان کرد، نسخههای افستیِ غیرقانونی به فروش میرسد. بخشی از این بلبشو یا به قول خود دولتآبادی، «بازی تلخ»، البته باز میگردد به اینکه در ذهن مخاطبان کتاب اینطور جاافتاده که همیشه نسخه افستیِ یک کتاب از نسخه چاپی همان کتاب مطمئنتر است. تقصیری هم ندارند؛ ممیزی، مخاطبان را به کتابهای چاپ جدید بیاعتماد کرده و دلالان بازار سیاه هم که همیشه مترصدند از آب گلآلود ماهی بگیرند. بگذریم، بههرحال تا اطلاع ثانوی امسال از محمود دولتآبادی نه یک رمانِ پیش از این چاپ نشده که مجموعهای از گفتوگوهای مطبوعاتی او در نشر چشمه عرضه میشود. این کتاب البته باید کتابی خواندنی باشد چون نویسندهای در حد و اندازه دولتآبادی با تجربه زیسته پرفرازونشیبی که داشته است، از هر گوشه این تجربه که سخن بگوید، از رمانها و دیدگاههای ادبیاش گرفته تا دیدگاههایش نسبت به مسائل دیگر و آنچه در این سالها بر رمانهای منتشرنشدهاش رفته و ...، همه خواندنی هستند و تصویری از وضعیت فرهنگی و اجتماعی یک دوران را به دست میدهند اما خواندن رمانی از دولتآبادی لذتی دیگر است که متأسفانه امسال هم مثل سالهای گذشته، به استثنای مجموعه داستان «بنیآدم» که تنها اثر داستانی منتشرشده از دولتآبادی در چند سال اخیر بود، از آن محروم هستیم. اما از اتفاقهای خوب نمایشگاه امسال در حوزه ادبیات ایران، که در این کسادی اوضاع کتاب در این حوزه غنیمت است، انتشار مجلدی تازه از «کتاب کوچه» احمد شاملو است. سیزدهمین جلد این دایرهالمعارف بزرگ فرهنگ عامه که شامل «حرف ح» است در غرفه انتشارات مازیار در نمایشگاه کتاب عرضه میشود. به جز این اما انتشارات نگاه گزیده محمد حقوقی از اشعار شاملو را در مجموعه «شعر زمان ما» تجدید چاپ کرده که علاوه بر منتخبی از شعرهای شاملو، از «هوای تازه» تا «دشنه در دیس»، شامل مقالهای مبسوط در باب شعر شاملو و همچنین تفسیر و تحلیل موفقترین شعرهای اوست. گذشته از کتاب «احمد شاملو»ی حقوقی در مجموعه «شعر زمان ما»، از تجدید چاپیهای انتشارات نگاه در حوزه ادبیات ایران، باید به تجدید چاپ «میرزا»ی بزرگ علوی هم اشاره کرد. مجموعهای شامل شش داستان کوتاه از علوی به نامهای «آب»، «میرزا»، «احسنالقصص»، «دربدر»، «یکه و تنها» و «وبا». انتشارات نیلوفر هم امسال یک کتاب تجدید چاپی بسیار مهم در نمایشگاه کتاب دارد. کتاب «حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد» از هوشنگ گلشیری که یکی از داستانهای بلند مهم اوست. این کتاب که بعد از سالها تجدید چاپ شده است، به لحاظ تکنیک، خوانندهای را که «باغ در باغ» گلشیری را خوانده باشد به یاد این ایده او در مقاله «روایت خطی، منابع شگردهای داستاننویسی در ادبیات کهن» میاندازد، آنجا که مینویسد: «مهمترین نکته برای ما امروز کنار هم چیدهشدن سطوح متفاوت از روایتهای متفاوت و حتی متباین است. این نوع بیان یک قصه، امروز میتواند پایه نوعی داستان باشد متفاوت با داستانهایی که در آنها از تکنیک بازگشت به گذشته و جریان سیال ذهن و غیره سود میجویند.» این مقاله اولینبار سال 1373 در «تکاپو» چاپ شده بوده است، یعنی حدود پانزده سال بعد از انتشار «حدیث مرده بر دار کردن آن سوار که خواهد آمد». اما آنها که هم مقاله را خواندهاند و هم «حدیث مرده بر دار کردن...» را میدانند که گلشیری پیش از آنکه ایدهاش را درباب خلق روایتی مبتنی بر کنار همچیدن «سطوح متفاوت از روایتهای متفاوت و حتی متباین» به صورت تئوریک مطرح کند آن را در «حدیث مرده بر دار کردن...» به صورت عملی آزموده بوده است. در ضمن، زورآزمایی گلشیری با نثر کلاسیک فارسی و توفیق او در نوشتن نثری که با نثر کهن پهلو بزند و در عین حال بوی کهنگی ندهد، یکی از وجوه مهم این داستان است. خودتان سطرهایی را بخوانید و قضاوت کنید: «و اما وصف آن نقش به ایجاز آورده است، چه مردمان دور او را اشارتی بسنده میبود، گو که از خم طرهای میگفت یا نمیگفت، اما راقم این دور پوستبازکرده و بهشرح خواهد گفت، چه سکه سخن را هر دوری به نامی میزنند، مصلحت خلق را، که سخن بوالمجد یا بوالفضلی بدان طرز و تکلف، و آن ایجاز و صناعت، و آنهمه تلمیحات و ملمعات هیچ عاقلی نخرد...» اما از رمانهای ایرانی تازهچاپِ مهم که برای اولینبار در نمایشگاه امسال عرضه میشوند باید به «بالزنها»ی محمدرضا کاتب اشاره کرد كه در نشر هیلا منتشر شده که زیرمجموعه گروه انتشاراتی ققنوس است. راوی «بالزنها» دختری است که شغلش خانهبپایی است. مردی که «تردست» نامیده میشود یک روز سرِ راه این دختر قرار میگیرد و او را وارد یک بازی غریب جنایی میکند. او دنبال مردی است که «صید» و «ارباب» نامیده میشود و میخواهد دختر را طعمه کند تا «صید» را به دام اندازد، در ادامه اما همه چیز پیچیدهتر از آنی میشود که در آغاز به نظر میرسد. دو اثر داستانی از رضا جولایی که البته اواخر سال قبل چاپ شدهاند از دیگر خواندنیهای داستان ایرانی هستند که در نمایشگاه امسال عرضه میشوند؛ یکی رمان «یک پرونده کهنه» که در نشر آموت منتشر شده و دیگری «شب ظلمانی یلدا» که این دومی البته اثری از جولایی است که بعد از سالها تجدید چاپ شده و ناشر آن نشر چشمه است. «یک پرونده کهنه» ماجرای قتل محمد مسعودِ روزنامهنگار است و «شب ظلمانی یلدا» داستانی که وقایع آن در دوران جنگهای ایران و روس میگذرد. فهرست نویسندگان مطرح ایرانی را که امسال کتاب تازهای در نمایشگاه دارند کاش میشد طولانیتر کرد. مثلا از امیرحسن چهلتن نام برد و خبر داد که آن رمانهایش که سالهاست رنگِ چاپ به خود ندیدهاند یعنی دو بخش از «سهگانه تهران» و رمان «خوشنویس اصفهان»، بالاخره چاپ شدهاند و در نمایشگاه امسال عرضه میشوند و همچنین از دیگرانی که جایشان در ادبیات ایران خالی است و خیلی وقت است کار تازهای ازشان نخواندهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.