|

طبع شورمند ولي مرگبار آدمي

معنای فلسفه سیاسی را بايد در تلاقي واقعيت اجتماعي با نظريات و پژوهش‌هاي نظري دنبال كرد كه ويژگي معنادار آن از يونان باستان تا به امروز مشهود است: انديشيدن در باب واقعيت حيات آدمي. اين ويژگي به فراخور ادوار تاريخي مؤلفه‌هاي خود را تعيين مي‌كند. در حاشيه تاريخ انديشه سياسي، متفكران، صاحب‌نظران و شارحان معاصر بسياري درباره آن نوشته‌اند: از جمله ژان بشلر جامعه‌شناس و نظريه‌پرداز بنام فرانسوي كه در پي تدوین یک دستگاه فلسفه سیاسی و نظريه‌اي حول «علم انساني فراگير» است. او در كتاب بسيار كوتاه «چكيده فلسفه سياسي» كه به تازگي از سوي نشر آگه به فارسي منتشر شده در سه زمينه امر سياسي، ايدئولوژي و جنگ به اين موضوع می‌پردازد. پژوهش‌هاي او تا پيش از كتاب حاضر چند مرحله مهم را طي كرده كه آگاهي از آنها به فهم كتاب كمك مي‌كند. او در نخستين مرحله به اعتراضات سياسي راديكال مي‌پردازد و نظريه‌پردازي در زمينه امر سياسي را با تحليل از پديده‌هاي حاشيه‌اي و اعتراضي دنبال مي‌كند. در مرحله دوم به سياست و پهنه سياسي زندگي اجتماعي به‌گونه‌اي فراگيرتر مي‌پردازد و مي‌كوشد حدومرزهاي قدرت سياسي را تعيين، سازوكارهاي آن را روشن و كارآمدترين شيوه تحقق اهداف قدرت سياسي را بررسي كند. در مرحله سوم به مسائل اقتصادي و در مرحله چهارم به بررسي سازوكارهاي سياسي جامعه مي‌پردازد. نويسنده در كتاب حاضر ايده خود را بر دو واقعيت تاريخي بنا مي‌كند و بسط مي‌دهد. در نظر او از هنگام پيدايش انسان تاكنون دو انقلاب بنيادين رخ داده است كه هر يك به‌گونه‌اي زندگي آدمي، جامعه و روابط انساني را از اساس دگرگون كرده‌اند: انقلاب نوسنگي و مدرنيته. او انقلاب نوسنگي را جهش عميقي در زمينه تكنيكي، اقتصادي و اجتماعي مي‌داند كه با پيدايش كشاورزي، دام‌پروري، توليد دستي و پيشه‌وري آغاز و با افزايش چشمگير جمعيت، لايه‌بندي اجتماعي، جنگ، فرودستي جايگاه اجتماعي زنان و بعدها شهرنشيني و تشكيل امپراطوري‌ها و... دنبال شد. دومين انقلاب را مدرنيته عنوان مي‌كند كه نزديك به پنج قرن پيش آغاز شد و از قرن گذشته تاكنون با شتاب شگفت‌انگيز و روزافزوني در كل سياره زمين گسترش مي‌يابد، تا جايي كه كمتر نقطه‌ای در جهان را مي‌توان سراغ گرفت كه اثري از آن نباشد. ژان بشلر پنج شناسه مدرنيته را دموكراسي، رشد و توسعه اقتصادي، فرديت و فردشدگي، علم نوين و تمايزيابي سامان‌هاي اجتماعي (امر سياسي، اقتصادي، ديني و...) مي‌داند. به منظور فهم بهتر طبقه‌بندي بشلر بايد به اين امر توجه داشت كه عناصري از هر پنج شناسه در دوران پيشامدرن نيز وجود داشته‌اند، منتها با ظهور مدرنيته تغيير چشمگيري از كميت اين عناصر به كيفيت آن‌ها رخ داده كه همه وجوه زندگي انسان را دربر گرفته و تغيير داده است. كتاب با اتكا به اين واقعيت تاريخي و اجتماعي اقدام به نظرورزي در فلسفه سياسي مي‌كند و چكيده فلسفه سياسي را امر سياسي، ايدئولوژي و جنگ مي‌داند و مي‌كوشد - همچون هر فلسفه سياسي ديگري - هر سه زمينه را در نسبت و بر اساس طبع آدمي توضيح دهد. بخش نخست كتاب به امر سياسي مي‌پردازد. فحواي نظري اين فصل متكي بر ذات بشر است: «برخلاف همه جانوران ديگر، نوع بشر از هيچ دستگاه فطري كنترل بيان و نمود خشونت ميان نمودهاي فردي همان نوع برخوردار نيست. همه كشاكش‌هاي انساني مي‌تواند به نبرد مرگبار تغيير ماهيت دهد». (ص17) بر همين اساس هدف غايي امر سياسي را صلح و آرامش تعريف مي‌كند. نويسنده امر سياسي را فعاليت ويژه‌اي مي‌داند و مي‌خواهد با كاربست قاعده‌ها و ضابطه‌هاي مقبول در گروه‌بندي‌هاي انساني پيامد‌هاي خشونت‌آميز را مهار كند. هدف امر سياسي توافق اهالي جامعه با يكديگر و حفظ امنيت در رابطه با بيگانگان است كه اين هدف نيز تابع هدفي بالاتر يعني حفظ زندگي در جامعه است. امر سياسي اهداف خود را معطوف به جستجوي راه‌حل براي كشاكش‌هاي دروني و بيروني مي‌كند، راه‌حل‌هايي كه تماميت نهادهاي اجتماعي را به نحو احسن حفظ و بیشترين خوشبختي را براي همگان فراهم كند. بشلر با تبيين و مرور گونه‌هاي مختلف رژيم‌هاي سياسي، نهادهاي جامعه دموكراتيك را عامل تحقق هدف امر سياسي (خير عموم) عنوان مي‌كند. سرشت این نهادها كارايي امر عمومي و امر خصوصي را افزايش مي‌دهد. بخش دوم، ايدئولوژي، نيز با اتكا به طبع آدمي تشريح مي‌شود: «انسان جانوري است انديشنده و براي ادامه زندگي و حل مسائلي كه سرشت و شرايط او پيش مي‌آورند بايد شعور خود را به كار گيرد و شناخت‌هاي ناگزيري را براي اين اهداف فراهم آورد». (ص45) بشلر همه شناخت‌هاي بشري را به طور طبيعي در سه رده بنيادي جاي مي‌دهد: شناخت‌هاي عقلاني، غيرعقلاني و ناعقلاني. شناخت دسته اول با كمك آزمون‌هاي متكي بر امر واقع صورت مي‌‌گيرد: مثل چرخش زمين به دور خورشيد يا اينكه دموكراسي رژيم طبيعي نوع بشر است. گزاره‌هاي غيرعقلاني مي‌توانند به‌رغم عدم اثبات صدق و كذب‌شان همچنان پذيرفتني باشند: مثل كشف‌وشهودهاي دين‌بنياد. شناخت‌هاي ناعقلاني گزاره‌هايي هستند كه مي‌توان نادرستي‌شان را اثبات كرد. بشلر همه شناخت‌هاي سياسي غيرعقلاني و ناعقلاني را ايدئولوژي مي‌نامد. در بخش سوم، برخلاف فصول پيشين مقوله جنگ را نه ويژگي طبع آدمي بلكه در نسبت با آن توضيح مي‌دهد: «جنگ نه ويژگي ژنتيكي نوع بشر است و نه فرآورده مستقيم پرخاشگري يا ستيزندگي او، بلكه اجباري است كه پراكندگي سياسي افراد بشر تحمل كرده است». (ص73) بشلر ستيزه‌جويي نوع بشر را به‌خاطر شورمندي و سرسختي او مي‌داند و به همين دليل در نظرش هر كشاكشي ممكن است به نبردي مرگبار تغيير ماهيت دهد. ازاين‌رو، بر اين باور است كه انسان‌ها براي سامان‌دهي به مسئله ادامه زندگي بايد سازوكارها و فرايندهايي را مهيا سازند كه امكان حل درگيري‌ها را بدون توسل به خشونت فراهم كند. در نظر نويسنده با اين كار بنياد نظمي سياسي گذارده مي‌شود كه اهدافش صلح و آرامش بر پايه عدالت است. بيرون از اين فضا به دليل فقدان سازوكارهاي لازم، نمي‌توان به كشاكش‌ها به شكلي صلح‌آميز سروسامان داد و بنابراين اين خطر وجود دارد كه خشونت فراگير شود. او جنگ را كشاكش خشونت‌آميزي ميان اين فضاها مي‌داند. بشلر بر اساس تعريفي كه از طبع آدمي ارائه مي‌دهد، ‌تنها چاره پرهيز از جنگ و حل مسائل مشترك را در جهاني خطرناك و پيش‌بيني‌ناپذير تلاش براي يگانگي سياسي مي‌داند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.