|

بررسی جزئیات حقوقی لوایح «نظام صنفی رسانه» و «انتشار رسانه» که به‌تازگی بخشی از آن تصویب شد

کامبیز نوروزی: پیش‌نویس، یادگار دولت احمدی‌نژاد است

سعید برآبادی: هم‌زمان با برگزاری اولین مناظره انتخاباتی و درست در شلوغی روزهای پرخبر منتهی به انتخابات 29 اردیبهشت، خبری کوتاه روی خروجی بعضی از خبرگزاری‌ها قرار گرفت که بر اساس آن، در یکی از آخرین جلسات هیئت وزیران، مواردی از لایحه «مطبوعات و خبرگزاری‌ها» به تصویب رسیده است. ممکن است این خبر برای بسیاری از مطبوعاتی‌ها، خبری نگران‌کننده باشد، چراکه می‌دانند دولت چندماهی است با جدیت در پی تصویب دو لایحه اثرگذار روی حوزه رسانه و مطبوعات افتاده؛ لوایحی که به دلایل مختلف، اهالی این صنفِ بدون صنف، چندان رضایتی از مفاد آن ندارند. اینها همه در حالی است که این عدم رضایت با بی‌اطلاعی همگانی هم مواجه است و آنچه فعالان رسانه‌ای به صورت پراکنده، غیررسمی و درگوشی از این دو لایحه شنیده‌اند، نه به تأیید مقامی رسیده و نه تکذیب شده است. معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد با چراغ خاموش در حال تصویب این دو لایحه است و روزنامه‌نگاران چشم‌به‌راه آغاز به کار صنف خود که فعلا در استان تهران مستقر شده و نگران از این واقعیت که ممکن است تصویب نهایی یکی از این دو لایحه که به لایحه نظام صنفی رسانه معروف شده، منجر به تعطیلی انجمن صنفی روزنامه‌نگاران شود. به‌همین‌خاطر سعی کردیم از «کامبیز نوروزی»، حقوق‌دان و کارشناس رسانه که احتمال می‌دادیم از مفاد این لوایح مطلع باشد و در برخی از جلسات مشورتی تصویب آنها شرکت کرده باشد، اطلاعات تازه‌ای دراین‌خصوص به دست آوریم. البته که حالا می‌شود با خواندن این مصاحبه در جریان جزئیات حقوقی این دو لایحه و تفاوت‌ها و چالش‌های آن قرار گرفت، اما آنچه که شاید پس از مطالعه این گفت‌وگو، همچنان بر نگرانی مطبوعاتی‌ها بیفزاید، واقعیتِ احمدی‌نژادی‌بودن ریشه یکی از این دو لایحه است که قطعا به‌نفع روزنامه‌نگاران نیست؛ همان‌طور که منش رئیس دولت‌های نهم و دهم، هیچ‌گاه به‌نفع روزنامه‌نگاران نبود.

انگار بخشی از دو لایحه که هر دو درباره مطبوعات و رسانه‌ها هستند به‌تازگی به تصویب هیئت دولت رسیده است. فکر نمی‌کنید که این دو لایحه با نظر و اطلاع روزنامه‌نگاران باید نوشته می‌شد؟ در پاسخ به سؤال اول باید بگویم که نمی‌شود یکی از این لوایح را زیرمجموعه دیگری دانست. در طول دو سال گذشته، پیش‌نویس دو لایحه با عنوان‌های پیش‌نویس لایحه انتشار رسانه و پیش‌نویس لایحه نظام صنفی رسانه از سوی معاونت مطبوعاتی مطرح شده است. پیش‌نویس لایحه نخست قرار است جانشین قانون مطبوعات شود اما در مورد پیش‌نویس لایحه دوم ظاهر امر این است که قرار است این لایحه برای ایجاد یک سازمان روزنامه‌نگاری به کار گرفته شود بنابراین هیچ نسبتی بین این دو لایحه وجود ندارد. اما هر دو درباره مطبوعات هستند؟ چنین چیزی از نظر تکنیک قانون‌نویسی درست نیست. یکی از این پیش‌نویس‌ها درباره نحوه ایجاد یک تشکل صنفی سخن می‌گوید و دیگری در مورد قانون انتشار رسانه‌ها و طبعا دو موضوع جداگانه را نمی‌شود در قانونی واحد تصویب کرد. این دو موضوع نیازمند متون جداگانه‌ای هستند ضمن اینکه معتقدم اصولا تشکل صنفی روزنامه‌نگاری در ایران احتیاج به قانون‌گذاری ندارد. وقتی که تشکلی به موجب قانون تشکیل می‌شود، تحت سیطره دولت و حاکمیت قرار گرفته و دیگر یک تشکل صنفی مستقل نیست. اخیرا هیئت وزیران در بخشی از جلسات خود مواردی از لایحه‌ای با عنوان لایحه مطبوعات و خبرگزاری‌ها را به تصویب رسانده است. فکر می‌کنید چرا در ایام انتخابات و این‌قدر بی‌سروصدا بخش‌هایی از آن به تصویب می‌رسد؟ بنده نیز در این مورد سؤال دارم که چرا چنین مسئله مهمی در چنین زمانی در حال مطرح‌شدن است. با این همه خبرهایی که من دارم این است که لایحه انتشار رسانه در هیئت دولت مطرح شده و مواردی از آن در حال بررسی بوده که شاید از سوی هیئت وزیران به تصویب هم رسیده باشد. درمجموع باید بگویم در چهار سال گذشته با این مشکل مواجه بوده‌ایم که تیم رسانه‌ای ریاست‌جمهوری فاقد صلاحیت در زمینه رسانه‌ها بوده‌اند و اگر نگاهی به کارنامه این تیم در حوزه مطبوعات داشته باشیم، به‌روشنی درخواهیم یافت در دولت گرایشاتی وجود دارد که با اصول حرفه‌ای روزنامه‌نگاری در ایران همسو نیست. شاید بتوان گفت این تیم گرایش شدیدی دارد که روزنامه‌نگاری در ایران را تحت قیمومیت دولت دربیاورد. پیش‌نویس لایحه نظام صنفی رسانه‌ای گواه این واقعیت است که گروهی به دنبال نابودکردن استقلال روزنامه‌نگاری در ایران هستند و می‌خواهند روزنامه‌نگار را در حدِ فرمانبر یک جریان خاص تقلیل دهند. چنین دیدگاهی با آنچه از آقای روحانی در بحث مطبوعات و آزادی رسانه‌ها می‌شناسیم، سازگار و همسو نیست. البته درک می‌کنم آقای روحانی به دلیل مشکلات بسیاری سنگینی که در این مدت در حوزه‌های اقتصاد و بین‌الملل داشته، بخش بزرگی از نیروی خود را صرف حل‌وفصل مسائل این دو حوزه کرده و چندان فرصتی نداشته که به بخش مربوط به مدیریت دولت در حوزه رسانه‌ها ورود پیدا کند. بنده شک ندارم که اگر ایشان به این حوزه ورود پیدا کند و از نزدیک در جریان آنچه در این دو لایحه مطرح شده قرار گیرند، درخواهند یافت این دو پیش‌نویس نه با آزادی مطبوعات سر سازگاری دارند و نه استقلال روزنامه‌نگاری را به رسمیت می‌شناسند. بنابراین می‌توانم بگویم تیم رسانه‌ای آقای رئیس‌جمهور را که اصولا نه نظام فعالیت رسانه‌ای در ایران را می‌شناسند و نه به اصل استقلال رسانه‌ها از دولت باور دارند را باید از شخص رئیس‌جمهور و نظر شخصی ایشان در این مسائل مستثنا کرد چه اگر این‌طور نباشد، نمی‌توان در کارنامه دولت هیچ نقطه درخشانی در زمینه رسانه‌ها یافت. روزنامه‌نگاران تلاش‌های فراوانی داشتند تا انجمن صنفی روزنامه‌نگاران استان تهران را به صورت رسمی و قانونی افتتاح کنند اما به نظر می‌رسد تصویب لایحه دوم رودرروی این تلاش صنفی قرار گیرد؟ به نظرم این فرض شما، چنین نتیجه‌ای را مستدل نمی‌کند. به نظر نمی‌رسد دولت با تشکل‌های صنفی مخالفت داشته باشد. ما در مورد انجمن صنفی روزنامه‌نگاران ایران، مشکلات زیادی را پشت‌سر گذاشتیم و امکان همراهی نبود. البته این وزارتخانه درباره استان تهران همکاری کرد و ما شاهد حضور روزنامه‌نگاران خوش‌نامی بودیم که آمدند و مجمع عمومی انجمن صنفی روزنامه‌نگاران این استان را برگزار کردند و هیئت‌مدیره‌ای انتخاب شد. بنابراین گرایش دولت این نیست که با این نهاد صنفی رودررو شود. شاید بشود گفت جهت‌گیری طیفی در بخش مدیریت دولتی حوزه رسانه است که فعالیت‌هایشان هم فاقد هدف درستی است و هم ناقض اهداف روزنامه‌نگاری و استقلال رسانه‌ها در ایران. اگر به همین دو لایحه هم بخواهیم منصفانه نقدی وارد کنیم، می‌بینیم یکی از این لوایح به کمیسیون فرهنگی دولت آمد و در آن، بخش‌هایی مورد اصلاح قرار گرفت اما هنوز نمی‌شود آن را گامی اساسی در زمینه قانون‌گذاری حوزه رسانه تلقی کرد. در مورد پیش‌نویس لایحه نظام رسانه چطور؟ درباره پیش‌نویس لایحه نظام رسانه، باید عرض کنم که این لایحه به‌طورکلی استقلال رسانه را از بین می‌برد و در شأن دولت روحانی نیست. می‌خواهم این طور بگویم که اگر در دولت آقای احمدی‌نژاد شاهد تصویب چنین لایحه‌ای بودیم، می‌شد درک کرد اما با توجه به روحیه آقای روحانی و نگاه ایشان به حوزه رسانه و آزادی افراد، طرح چنین لایحه‌ای در دولت ایشان واقعا شگفت‌انگیز است. ولی به نظر می‌رسد عمر این پیش‌نویس به قبل از دولت آقای روحانی برگردد؟ بله، می‌شود گفت پیش‌نویس‌های اولیه این لایحه در دولت احمدی‌نژاد مطرح شده و گروهی هم از همان طیف مسئول نوشتن خطوط اصلی این لایحه بوده‌اند اما هرچه بود، این لایحه به دولت آقای احمدی‌نژاد نرسید و در نهایت همان افراد توانستند در دولت روحانی این لایحه را پیش ببرند. لایحه نظام صنفی رسانه چطور؟ در چه مرحله‌ای است؟ بر اساس آخرین خبرهایی که دارم، این لایحه از سوی کمیسیون فرهنگی معاونت مطبوعاتی وزارت ارشاد برگشت داده شده؛ چراکه سؤالات زیادی درباره‌ آن مطرح کرده‌اند که هنوز بی‌پاسخ مانده است. از سوی دیگر، هنوز در کمیسیون فرهنگی دولت نیز این متن تأیید نشده است. شما در این کمیسیون‌ها حضور دارید؟ بنده هیچ نقشی در نوشتن این پیش‌نویس نداشتم و از این جهت خوشحالم و خدا را شکر می‌کنم؛ اما در جلسات کمیسیون فرهنگی دولت برای بررسی لایحه انتشار رسانه حضور داشتم و به همراه کارشناسان دیگر در جلسات متعدد این کمیسیون اظهارنظر کردیم و بر اساس توانی که داشتیم، سعی کردیم نظراتی اصلاحی مطرح کنیم که برخی پذیرفته شدند و برخی هم نه؛ اما درباره لایحه نظام صنفی رسانه، هیچ مشارکت و هیچ دخالتی نداشته‌ام. در مجموع، همین قدر مطلع هستم که میزان مشارکت فعالان روزنامه‌نگاری در بخش‌های مختلف تهیه این لوایح، بسیار ‌بسیار ناچیز بوده است. چه افرادی از سوی صنف روزنامه‌نگاری در نگارش این لوایح حضور داشته‌اند؟ جالب همین است که هیچ‌وقت اسامی افرادی که در نگارش این پیش‌نویس‌ها حضور داشته‌اند، منتشر نشده است. به نظرم میل به پنهان‌کاری در‌این‌زمینه زیاد بوده است و اساسا مشخص نشده چه افرادی چنین پیش‌نویس‌هایی را تهیه کرده‌اند؛ اما اگر نگاهی به مدیریت حوزه‌های دیگر زیرمجموعه وزارت ارشاد داشته باشیم، شاهدیم میزان مشارکت فعالان صاحب‌نام صنفی در تهیه چنین پیش‌نویس‌هایی، بسیار بسیار زیاد بوده؛ اما در حوزه مطبوعات، متأسفانه این مشارکت ناچیز و مخفیانه بوده است. دولت این مشارکت را نطلبیده یا فعالان رسانه‌ای نخواسته‌اند در این حوزه حضور داشته باشند؟ مشارکت روزنامه‌نگاران در تهیه این پیش‌نویس‌ها طلبیده نشده است. با اینکه روزنامه‌نگاران ما همواره برای مشارکت با دولت درباره امور صنفی خود، آمادگی کامل دارند؛ اما کمتر شاهد هستیم که این آمادگی دو‌طرفه باشد. در مقابل، در بخش‌های مختلف وزارت ارشاد، اعم از حوزه کتاب، سینما، تئاتر و... در همین سال‌ها که خودِ من در خدمت دولت بوده‌ام، دیده‌ام مدیران این حوزه‌ها بسیار مایل‌اند با اهالی این حوزه‌ها همکاری داشته باشند. به‌عنوان نمونه، در دوره معاونت سینمایی آقای ایوبی، تمام کارهای مربوط به سینما با مشارکت خانه سینما انجام می‌شد؛ آقای حیدریان هم که آمد، این وضع ادامه پیدا کرد؛ اما متأسفانه در حوزه مطبوعات اصلا این میل به مشارکت‌دادن چهره‌های صنفی وجود ندارد، مگر معدودی که جزء افراد شناخته‌شده صنف روزنامه‌نگاری به حساب نمی‌آیند. شما معتقدید جهت‌گیری معاونت مطبوعاتی دولت با جهت‌گیری دیگر معاونت‌های وزارت ارشاد در زمینه مشارکت‌طلبی از فعالان حوزه مطبوعات مطابق نیست؟ متأسفانه خیر! جهت‌گیری این معاونت فاصله معناداری با دیگر معاونت‌های وزارت ارشاد دارد. می‌توانید به چند اسم از فعالان حوزه رسانه که در جلساتی این‌چنینی شرکت می‌کنند، اشاره کنید؟ در جلسات کمیسیون فرهنگی دولت که حضور داشته‌ام، نمایندگان وزارتخانه‌ها و کارشناسان مستقل رسانه دعوت می‌شوند. علاوه بر من، سردبیر روزنامه اطلاعات و دو، سه نفر از استادان ارتباطات نیز در این جلسات حضور داشته‌اند که برخی از این استادان هم فقط در چند جلسه شرکت کرده‌اند. کمیسیون فرهنگی دولت در حد امکان از شخصیت‌های مستقل غیردولتی دعوت به عمل آورده بود؛ اما برخی کم‌لطفی کردند و نیامدند. مثلا در این جلسات، نماینده روزنامه «شرق»، نمایندگانی از خبرگزاری‌های ایسنا و ایرنا و دو نفر از اعضای هیئت علمی دانشگاه‌ها دعوت شده بودند که متأسفانه برخی حضور نداشتند. این دعوت و این جلسات، مربوط می‌شود به بررسی پیش‌نویس لایحه؟ در زمانی که این پیش‌نویس در حال نگارش بود، کدام‌یک از این فعالان رسانه دعوت شده بودند؟ در زمان تنظیم خودِ پیش‌نویس، متأسفانه هیچ مشارکتی از هیچ‌کس که من بشناسم، گرفته نشده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.