سمنها: انتظارات و ظرفیتها
سمانه مداح . نازنین عینالیقین
یک اقتصاد ایدهآل را تصور کنید که در آن هیچ مانعی برای تجارت در هیچ بازاری نیست، میزان عرضه و تقاضا همیشه متعادل است و همه به بیشینه سود خود میرسند. موازنه حاصل از این دنیای ایدهآل نشانگر مجموعهای از شرایط بهینه است که شرایط بهینگی خوانده میشود. در دهه 60، ریچارد لیپسی و کلوین لنکستر به عواقب واردشدن یک محدودیت (یا اختلال) در چنین نظامی پرداختند که سبب میشود یک یا دو شرط بهینگی دیگر موجود نباشد. آنها نشان میدهند که درحالیکه سایر شرایط بهینگی ممکن است همچنان موجود و قابل دسترس باشند در این شرایط به کارگیری آنها دیگر به بهینگی کمک نمیکند. به بیان دیگر، اگر یکی از شرایط بهینگی محقق نشود، بهترین جایگزین دوم، مستلزم نادیدهگرفتن همه دیگر شرایط بهینه است. این مسئله در علوم اجتماعی نیز مصداق دارد؛ بهاینترتیب که با چه شرایط بهینگی یک مداخله میتواند به اثربخشی مطلوب خود برسد و این در مورد سمنهای ایرانی، بهویژه سمنهای دور از مرکز سؤالی اساسی است. اصلاحِ بخشی خاص از این نقصان، بدون رسیدگی به سایر جنبهها الزاما اوضاع آموزش و بهزیستی عمومی کودکان را بهبود نمیبخشد. در اینجا غرض اشاعه ناامیدی نیست، بلکه در زمینه سازمانهای مردمنهاد سؤال اصلی عبارت است از: در صورت وجود باور به نقش آموزش پیشدبستانی به عنوان اساس آموزش، این سازمانها چه ظرفیتهای مالی و انسانی در خود دارند تا بتوانند شرایطی را فراهم آورند که در درازمدت به رشد و رفاه کودکان کمک کنند. اساسا این سازمانها تا چه حد در مناطق دور از مرکز حضور دارند و مربی آموزشدیده مجرب برای آموزش پیشدبستانی در اختیار دارند. به طور مثال، استفاده از نیروی داوطلبی که آموزشی ندیده است (که در جای خود بسیار ارزشمند و بخشی از سرمایه اجتماعی سمنهاست) یکی از شروطی است که در نبود آن، سایر شرایط بهینگی جایگاه خود را از دست میدهند و بهزیستی و کامیابی تحصیلی که انتظار میرود با آموزش پیشدبستانی تسهیل شود، محقق نمیشود. شاید در اینجاست که ترکیب بخش خصوصی و سمنها میتواند ما را تا حدودی به شرایط مطلوب نزدیک کند. جایگاه مالی بخش خصوصی در ترکیب با دانش سمنها از شرایط بومی و نیازهای واقعی اجتماع محلی، میتواند یک انتخاب باشد. در این ترکیب، شرکتها به دانش، تخصص و شبکههایی دست مییابند که پیش از این، راهی به آنها نداشتهاند؛ این میتواند بازارهای جدیدی را به روی آنها بگشاید یا به حضور پایدارشان در یک بازار کمک کند. از طرف دیگر، سازمانهای جامعه مدنی به کمک مشارکت مالی بخش خصوصی، دامنه تأثیرگذاری خود را گسترش میدهند و در این میان از مهارتهای بخش خصوصی برای شناسایی خدمات خود و حمایتیابی بهره میگیرند. بدیهی است دولت در غیاب شرکای دیگر در هیچ زمینهای در توسعه، توفیقی نخواهد داشت و حوزه آموزش نیز مستثنا نیست. شاید نقش دولت دراینمیان تسهیل همکاری همه این بخشهای مختلف و ایجاد شبکهای از نهادهایی است که بر اساس ماهیت و ساختار کاری خود میتوانند در یک خوشه قرار گیرند. حضور دولت برای همه شرکا، حتی در سطحیترین شکل خود، عاملی است برای کاهش ریسک مشارکت و اعتمادپذیری طرح. یک نمونه موفق از این مشارکت سهجانبه دولت، بخش خصوصی و جامعه مدنی در برنامه پیشدبستانی خواهران کوچک (Little Sisters) بهخوبی دیده میشود. بنیاد نیمی از آسمان (Halfthe Sky) یکی از سازمانهای مردمنهاد فعال در چین در مشارکت با سوئیس کردیت (SuisseCredit) برنامهای برای گسترش پیشدبستانی در میان کودکان دو تا هفتساله در استانهایی در چین به اجرا درآوردند. این پیشدبستانیها درون مؤسسات رفاهی و بهزیستی دولتی تشکیل میشوند و از تأیید وزارت امور مدنی چین برخوردار هستند. این برنامه که در سال 2000 شروع شد درحالحاضر در 45 مرکز برای هزارو 500 کودک به کمک 400 آموزگار اجرا میشود. وزارت امور مدنی چین مدل پیشدبستانی نیمی از آسمان را به عنوان مدلی جامع ارزیابی کرد و نهایتا این پیشدبستانیها در همه پرورشگاههای چین هم برگزار خواهند شد. جدای از نیاز به ظرفیتهای لازم، مسئله حائز توجه دیگر، باور سازمانهای مردمنهاد مناطق دورافتادهتر و محرومتر به اهمیت پیشدبستانی به عنوان بخشی از بنیاد آموزشی کودکان است. این سازمانها که برآمده از اجتماع محلی و طبیعتا منعکسکننده دیدگاههای آن اجتماع هستند، خود تا چه حد در شرایط محرومیت در مقابل خدماتی همچون تغذیه و پوشاک به امر آموزش پیشدبستانی بها میدهند یا امکان بهادادن پیدا میکنند و در صورتی که این اراده در سمنی باشد تا چه حد با اقبال اجتماع محلی روبهرو میشود. شاید روستامهدها در ایران مثال مناسبی باشند از اینکه چگونه در یک همکاری میانبخشی، حضور شوراها، اعضای اجتماع محلی و سازمان بهزیستی میتواند به موفقیت و بقای طرحی کمک کند. در مدل روستامهدها پس از شناسایی روستاهای واجد شرایط، جلسات مشترکی با شوراهای اسلامی روستایی برگزار شده، بانوان روستایی با سطح تحصیلات دیپلم به بالا به وسیله شوراها معرفی شده و پس از بررسی وضعیت متقاضیان و انتخاب افراد واجد شرایط، موافقت اصولی از طرف سازمان بهزیستی صادر میشود. بهزیستی در این مدل نقش نظارتی نیز ایفا میکند. بخشی از موفقیت روستامهدها، مدیون حضور پررنگ نیروهای بومی و نقش شوراها به عنوان نهادی عمومی است که هر دو در باورپذیرشدن طرح و توجیه آن در سطح اجتماع نقشی مهم بازی کردند. به طور خلاصه، میتوان گفت با اقتباس از مدل روستامهدها شاید بتوان به ترکیبی دست یافت که در آن در کنار حضور نهادی دولتی، سمنها بتوانند به جایگاه واقعی خود در اجتماعهای محلی دست یابند که ممکن است با مفاهیمی همچون سازمانهای جامعه مدنی آشنایی كمتري داشته باشند و درعینحال با استفاده از ظرفیتهای محلی به پایداری و پذیرش آموزش پیشدبستانی کمک کنند. بدیهی است ظرفیت و کیفیت ساختار و خدمات سمنها همچنان پیششرطی بزرگ برای هرگونه مشارکت در چنین طرحهایی خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.