درباره روز نجوم و تاريخچه آن
گذشته پرافتخار، آینده مبهم
فاطمه کاظمی
1- هرچند گزارش کامل و دقیقی از چگونگی و روند پیشرفت علوم در متنهای تاریخی ما وجود ندارد، اما شاید بتوان گفت نجوم و اخترشناسی یکی از قدیمیترین علوم است. بشر از همان اولین روزهایی که شناخت محیط پیرامون و طبیعت را آغاز کرد، در راه شناخت ستارگان آسمان نیز گام برداشت. اینکه چرا نجوم توانسته است تا این حد توجه مردم عادی و دانشمندان را به خود جلب کند، دلایل بسیار دارد: رازآمیز و اسطورهایبودن این دانش و همچنین ارتباط زیاد و تأثیر آن بر زندگی روزمره مردم، شاید از دلایل اقبال مردم به این قلمرو مرموز و ناشناخته باشد. مردم در زمانهای گذشته عمدتا کشاورز، دامپرور و تاجر بودند و در نتیجه وابستگی بسیار با آسمان و پدیدههای آن داشتند. علاوه بر این، ستارهشناسی، علمی است که نیاز به ابزارهای چندانی ندارد؛ پهنه آسمان، در همه جا گسترده است و هرکس که چشم تیزبینی داشته باشد، میتواند از زیباییهای آن بهرهمند شود و اسرار آن را کشف کند. 2- ایران در گذشته یکی از کانونهای علم و دانش بود. دانشهایی مانند کیمیا و طب از جمله این علوم بودند. هرچند علم نجوم پیش از اسلام نیز بین ایرانیان اعتبار بسیار داشت، اما با توجه به اینکه اسناد مکتوب چندانی از آن دوران باقی نمانده است، نمیتوان با قطعیت درباره دانستههای دانشمندان یا باور مردم در زمینه نجوم سخن گفت. پژوهشها درباره جهتگیری چهارطاقیهای بهجا مانده از آتشکدههای کهن نشان داده است که میتوان رابطههایی میان ساختار آنها و طلوع و غروب جرمهای آسمانی یافت. از دوران پیش از اسلام به جز کتاب «زیج شهریار» سند مکتوبی بر جای نمانده است. «ابوریحان بیرونی» در کتاب «آثارالباقیه عن القرون الخالیه» اطلاعاتی از باورهای اقوام گذشته درباره اخترشناسی ارائه کرده است. اما در دوران اسلامی، پیشرفتهای محسوسی در زمینه نجوم پدید آمد و دانشمندان نامدار ایرانی، کتابهای مهمی در این حوزه تألیف کردند. برای مثال «نالینو» در کتاب «تاریخ نجوم اسلامی» میگوید برادران «بنوشاکر» براساس محاسبات دقیق، قطر زمین را اندازه گرفتند. یکی از انگیزههای توجه ویژه مسلمانان به اخترشناسی در دوران اسلامی، تعیین سالنامه تنظیم تقویم و اوقات شرعی است. چنین موضوعاتی نیازمند مشاهدات و محاسبات دقیق ستارهشناسی است. «ابوالوفای بوزجانی» با تدوین هندسه کروی، انجام چنین محاسباتی را بسیار تسهیل کرد. ابوریحان بیرونی، خواجه نصیرالدین طوسی و... از جمله دانشمندان برجسته ایران هستند که دستاوردهایشان موجب پیشرفتهای زیادی در علم نجوم شده است. 3- نجوم یا اخترشناسی، علم بررسی موقعیت، تغییرات، حرکت و ویژگیهای فیزیکی و شیمیایی پدیدههای آسمان از جمله، ستارهها، سیارهها، دنبالهدارها، کهکشانها و پدیدههایی مانند تابش زمینه کیهانی است که منشأ آنها خارج از جو زمین قرار دارد. این علم با علوم دیگر از جمله فیزیک، شیمی و ریاضی ارتباط نزدیکی دارد. فردی که اطلاعات گستردهای در حوزه نجوم دارد و اجرام آسمانی مانند ستارگان، سیارات و کهکشانها را بررسی میکند، منجم یا اخترشناس نام دارد. منجمان را معمولا به دو گروه حرفهای و آماتور تقسیم میکنند. منجمان حرفهای افرادی هستند که در یکی از شاخهها یا گرایشهاي نجوم در دانشگاه تحصیل كردهاند و شغلشان نیز در زمینه نجوم و ستارهشناسی است. اما منجمان آماتور افرادی هستند که صرفا براساس علاقه شخصی خود به دنبال پژوهش در حوزه نجوم هستند، ولی شغلشان یا درآمدشان به اين موضوع ارتباطي نداشته و تحصیلات دانشگاهی ندارند. 4- با گسترش فعالیتهای نجومی تلاشهایی برای عمومیکردن این علم انجام شد و از حدود 30 سال قبل، زمانی که «دوگ برگر» رئیس انجمن نجوم کالیفرنیای شمالی تصمیم گرفت برای علاقهمندکردن مردم به نجوم، درِ رصدخانهها را به روی مردم بگشاید، روز نجوم متولد شد و از آن سال به بعد مراسم هفته جهانی نجوم هر ساله برگزار میشود تا زیباییها و شگفتیهای آسمانی برای مردم بازگو شود. روز و هفته نجوم فرصتی برای معرفیکردن علم نجوم به مردم است و اتحادیه جهانی نجوم نیز وظیفه انتخاب تاریخ برگزاری این هفته را برعهده دارد. اتحادیه بینالمللی نجوم، هماهنگکننده فعالیتهایی است که در روز نجوم در سراسر جهان برگزار میشود. بنا به تصمیم اتحادیه نجوم، روز نجوم هر ساله معمولا یکی از روزهای نیمه اول اردیبهشت و نزدیک به تربیع اول ماه انتخاب میشود. هنگامی که ماه در وضعیت تربیع است، بعدازظهر طلوع و نزدیک نیمهشب غروب میکند، بنابراین از بعدازظهر به بعد میتوان پستی بلندیها و عوارض سطح ماه را با استفاده از دوربین و تلسکوپ تماشا کرد. در این روز معمولا منجمان آماتور و در برخی موارد حتی منجمان و اخترشناسان حرفهای و دانشگاهی، ابزارهای نجومی و تلسکوپهایشان را به میان مردم میبرند یا درهای رصدخانهیشان را به روی مردم عادی باز میکنند تا مردم را با شگفتیها و بیکرانگیهای آسمان بیشتر آشنا كنند. خوشبختانه فعالیتهای مروّجان علم و گروههای نجومی در سالهای اخیر، در سراسر ایران بهشدت افزایش یافته است و درنتیجه امروزه مردم بسیار بیشتر از چند دهه قبل با پدیدههای نجومی آشنا هستند. 5- هرچند کشورمان در علم نجوم، سابقه طولانی دارد و منجمان زیادی را پرورانده است، اما متأسفانه در دهههای اخیر پیشرفت رشته نجوم در دانشگاهها و مراکز علمی کشور به کندی صورت میگیرد و سرمایهگذاری جدی در این زمینه انجام نمیشود. این در حالی است که بسیاری از کشورهای توسعهیافته با صرف هزینههای بسیار، به پیشرفتهای بزرگی در علم نجوم دست یافتند و دانشمندان بزرگی را پرورش دادهاند. بدیهی است با توجه به دستاوردهای علمی این دانشمندان، در آینده بسیاری از این هزینههای مادی صرف شده، یا آثار و نتایح آن دوباره به شکلهای مختلف به جامعه برمیگردد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.