سوانح طبیعی و تغییر اقلیم
چالشهای آينده در استان تهران
مهدی زارع. استاد زلزلهشناسی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
توسعه بیابانها در نزدیک شهرها و توسعه کلانشهرها، چالشهای مهم اقلیمی دنیای آینده خواهند بود. وضعیت بیابانی در جنوب شهرستان ورامین در جنوب استان تهران توسعه یافته و وضعیت بهسرعت بهسوی تبدیلشدن به کویر پیش میرود. سنجش میزان بارندگی در ایستگاههای جنوب استان تهران، کاهش میزان بارندگی از 66 تا 80 درصد را نشان میدهد. در ناحیه جنوب آزادراه قم-گرمسار عملا وضعیتی کویری حاکم است. تغییرات اقلیمی که شامل فرایند گرمشدن جو زمین است، نماد مشخصی نیز در استان تهران دارد. در 60 سال گذشته، هوای تهران حدود 2.5 درجه گرمتر شده است که 1.5 درجه آن به حدود 20 سال آخر این دوره مربوط است. بیشترین تمرکز جمعیت در استان تهران، به سوی جنوب و جنوبغرب و غرب استان تهران و در داخل شهر تهران به سمت مرکز و جنوب شهر تهران است. در این نواحی ما با چالشهای مختلفی روبهرو هستیم: - در گستره یادشده، در هر 200 سال در گستره یکصدکیلومتری پیرامون تهران انتظار رخداد زمینلرزهای با بزرگای حدود هفت وجود دارد. در این گستره حدود 185 سال است که زمینلرزه مهمی رخ نداده. (آخرین رخداد مهم مربوط به زلزله 1830 دماوند شمیرانات است). - در دهه گذشته، میزان فرونشست زمین در گستره غرب و جنوبغرب تهران (که اکنون جمعیتی حدود دو میلیون نفر را در خود جای میدهد) به حدود 30 سانتیمتر در سال (يك متر در سه سال!) میرسد. این فرونشست علاوه بر آسیب جدی به زیرساختهای منطقه (مانند خطوط راهآهن)، خانهها، ساختمانها و سایر تأسیسات را آسیبپذیرتر میکند. بنابراین در چنین وضعی، عملا ریسک زمینلرزه بعدی (به دلیل افزایش آسیبپذیری) بیشتر میشود. - شهر تهران و شهرهای پیرامونی آن همچنان از جذابترین جاهای کشور برای مهاجرت هستند. شرق و جنوبشرق تهران کانونی برای مهاجرت مهاجران از روستاها و شهرهای دچار خشکسالیشده از استانهای خراسان، کرمان، سیستانوبلوچستان و همچنین حدود 500 هزار مهاجر ثبتنشده، ولی برآوردشده افغان است. درعوض جنوب، جنوبغرب و غرب تهران، برای مهاجراني از استانهای آذربایجان، کردستان و لرستان جذابند. (سرعت رشد جمعیت در غرب تهران عملا در دهه گذشته حدود دوبرابر این رشد در شرق تهران بوده است). - کانونهای مدرن جمعیتی که در سایتهای دولتهای پیشین طراحی و اجرا شدند (مانند شهر جدید پرند در 33 کیلومتری جنوبغرب تهران)، عملا با چالش آب مواجهند. اکنون از شمالغرب، غرب و جنوبغرب تهران طرحهای مختلف انتقال آب برای هدایت آب شرب و مصرفی به شهر جدید پرند در حال اجراست. مکانیابی شهر جدید پرند در اقلیمی بیابانی و در کنار فرودگاه بینالمللی امام خمینی صورت گرفته است، ولی معلوم نیست چرا به این اولین نكته مهم برای توسعه این شهر که برای سقف جمعیتی 950 هزار نفر در آن برنامهریزی شده، تدبیر کافی نشده است. - در مورد اثر تغییرات اقلیمی بر مخاطرات طبیعی دیگر، در سالهای اخیر مباحث مختلفی مطرح شده است. بعضی از این مباحث را میتوان به اختصار به صورت زیر صورتبندی کرد: - کمبود آب در رشتهکوههای البرز در سالهای اخیر به صورت چالشی دائمی درآمده است. تغییرات اقلیمی به صورت بارش برف سنگین در مازندران در زمستان 1392 و عدم بارش برف به صورت قابل ملاحظه در زمستان 93 و همچنین خشکشدن تدریجی بسیاری از سرشاخههای رودخانههای البرز خودنمایی میکند. محدوده یخ دائمی (سیرکهای یخچالی) در البرز مرکزی و در یالهای جنوبی و شمالی دره نور (در رقوم بیش از سههزار متر) در دهه گذشته مدام کوچکتر شده است. - در اثر ازبینرفتن آب دریاچهها در پهنههایی که گسلهای فعال وجود دارند، میتوان انتظار داشت لرزهخیزی القایی رخ دهد. بهطورکلی در آبگیری و خشکشدن (بارگذاری و باربرداری) آب دریاچهها (مثلا در مورد دریاچه سدها)، هرگاه حجم آب از حدود 200 میلیون مترمکعب بیشتر باشد، میتواند موجب تحریک گسلهای فعالی شود که در پیرامون یا درون این دریاچه وجود دارند؛ مثلا در سد «کوینا» (Koyna) در هند، زمینلرزهای با بزرگای 6.5 در سال 1967 رخ داد که آن را با آبگیری سد کوینا با حجم مخزن حدود دومیلیارد و800 میلیون مترمکعبی آن در سال 1964 مرتبط میدانند. همچنین سد آسوان مصر در مسیر رود نیل ساخته و در سال 1970 آبگیری شد و در سال 1981 زمینلرزهای با بزرگای 5.4 در محل دریاچه این سد رخ داد. البته در مورد خشکشدن یا تغییرات سطح آب در دریاچههای طبیعی، «سالتون سی» (Salton Sea) و «اوونز لیک» (Owens Lake) در کالیفرنیا به عنوان مثالهای مهم قابل ذکرند. این درياچهها در شمال و جنوب کالیفرنیا در محدوده پهنه گسل فعال سان آندریاس قرار دارند و رخداد زمینلرزهها در پیرامون این بخشها از پهنه گسله فعال مورد بحث زمینشناسان در مورد احتمال تحریک رخداد زمینلرزههاست؛ مثلا زلزلههای 1872 با بزرگای 7.2 در «اوونز لیک» و فوج زمینلرزهها با بزرگای 2.6 تا 5.0 در ماه می 2015 در محدوده دریاچه «سالتون سی» در جنوب کالیفرنیا. - زلزله 2015 نپال در هیمالایا و در پهنه گسله راندگی مرکزی اصلی (Main Central Thrust) رخ داد و موجب حدود 9 هزار کشته شد. زلزله مهم قبلی در همین پهنه در 1833 میلادی با بزرگای برآوردشده 7.8 و همچنین در شرق پهنه کانونی زلزله 2015 در سال 1934 با بزرگای 8.2 موجب 10هزارو 600 کشته شد. بحثی بعد از زلزله نپال آغاز شده است که آیا تغییرات اقلیمی و گرمشدن زمین در محدوده هیمالایا (كه میزان آن 0.03 درجه در سال و حدود دوبرابر متوسط جهانی است) و ذوبشدن یخچالهای هیمالایا ممکن است با کاهش استرس و باربرداری از روی گسلهای اصلی و مهم منطقه موجب «تسریع» و چکانش جنبش در رخداد زمینلرزه پنجم اردیبهشت 1394 شده باشد. - سرزمین ما، در وضعیت کنونی امکانات و ظرفیتهای اقلیمی و طبیعی مشخصی دارد و توسعه در آن بدون لحاظکردن امکانات و قابلیتهای اقلیمی و از سوی دیگر تغییرات اقلیمی که در دهههای اخیر در ایران رخ داده است، به فجایع بزرگ انسانی در سرزمین ما خواهد انجامید. کاهش آسیبپذیری با افزایش «تابآوری اقلیمی» در این سرزمین به کاهش ریسک در مقابل سوانح بعدی خواهد انجامید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.