مخاطراتی که هستی و حیات هامون را تهدید میکند
خفته بر خاک
مهدی شایان.عضو شورای مرکزی نظام مهندسی کشور و فعال محیط زیست
تالاب بینالمللی هامون که یکی از مهمترین تالابهای دنیا و بزرگترین دریاچه آب شیرین در فلات ایران است، دارای مساحتی حدود پنجهزارو 700 کیلومترمربع و در ناحیه کویری شرق کشور در منطقه سیستان قرار گرفته است. این دریاچه از سه بخش هامون هیرمند، هامون پوزک و هامون صابری تشکیل شده و حیات آن عمدتا به نوسانات طبیعی از جمله سیلابهای فصلی وابسته است، اما مداخلات انسانی در سالهای گذشته عامل اثرگذارتری در تشدید بحران زیستی منطقه بوده است. ساخت بندهای خاکی و سدهای متعدد در ایران و افغانستان، ساخت و توسعه چاهنیمهها، بیثباتی سیاسی افغانستان، معاهدههای متعدد و اغلب غیرشفاف میان دو کشور، تغییرات آبوهوایی گسترده در آسیایمرکزی و نیاز روزافزون افغانستان به منابع آبی برای توسعه کشاورزی جملگی باعث شده است تا هستی و حیات هامون با مخاطرات بزرگی مواجه شود، بهنحویکه در برخی از سالها جریان ورود آب در این رودخانه بهطور کامل متوقف شده است (سال 1378) و در سالهایی همچون 1380 میزان جریان آب ورودی سیستان کمتر از 50 میلیون مترمکعب برآورد شده و این به معنای خشکشدن کامل دریاچه هامون با پهنهای به وسعت پنجهزارو 700 کیلومترمربع و قرارگرفتن این انبان خاک در کریدور بادهای 120روزه سیستان و تولید ریزگردهایی است که عملا زندگی در نیمی از سال را برای ساکنان منطقه مختل و توأم با مصائب بیشماری میکند. افزایش بیماران تنفسی و رشد شتابان تعداد مبتلایان به بیماری سل و مخاطرات متعدد زیستی و بهداشتی از جمله نتایج مستقیم خشکسالی و پدیده ریزگردها در سیستان است. گفته میشود در سالهای گذشته ساکنان 300 روستا بهدلیل مشکلات ناشی از ریزگردها و خشکسالی ادامهدار منطقه ناچار به ترک سرزمین آباواجدادی خود شدهاند. دامداری منطقه که روزگاری گاو اصیل سیستانیاش نشان از قدمت و اصالت این حرفه در میان ساکنان آن بوم داشته، به اندازه نگرانکنندهای آسیب دیده است. صنعت صیادی منطقه که موجب اشتغال بیش از 20 هزار صیاد بوده، بهطور کامل نابود و معیشت هزاران خانوار با تنگناهای بزرگ مواجه شده است. متأسفانه تغییرات اقلیمی در این منطقه بهطور محسوسی به نابودی سرمایه مولد ساکنان و فروکشیدن آنان در تله مهلک فقر منجر شده است. تحلیل چرخه بلایای طبیعی و فقر و تحلیل میدانی توسعه فقر در سیستان یک ضرورت فوری برای تصمیمسازان کشور است. متأسفانه تدریجیبودن این تخریبهای بزرگ و توزیع انرژی مخرب آن در بازه زمانی چندینساله بهطور قابللمسی موجب دیدهنشدن وضعیت مهلک زیستی و رنج مداوم ساکنان سیستان شده است. بیگمان فقیرترشدن ساکنان کمتربهرهمند سیستان در نقطه جغرافیای سیاسی قابلتأمل منطقه میتواند پدیدآورنده چالشهای بزرگ امنیتی برای کشور باشد. سخنان «گری لوئیس»، هماهنگکننده ارشد سازمان ملل در ایران، هنگام بازدید از سیستان بسی قابلدرنگ و مداقه است: «هرچند که مسئله مواد مخدر برای همه اقوام و کشورها یک مسئله امنیت بشری محسوب میشود، ولی آنچه که من امروز دیدم حتی میتواند تهدید بزرگتری برای امنیت بشری باشد؛ فاجعهای که بر اثر فقدان آب در این منطقه حاکم شده است. من بازدیدهایی از ارومیه، اصفهان، مشهد و شیراز نیز داشتهام، ولی چیزی که در اینجا (سیستان) دیده شد، نشاندهنده بحران خطرناکی است که مردم به دلیل شرایط طاقتفرسا دچار آن شدهاند و متأسفانه باید گفت مسئله معیشت مردم منطقه به اندازه کافی از سوی مسئولان ایران و افغانستان و جامعه بینالمللی درک نشده و بهنظر رهاشده میآید».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.