|

ضرورت طراحی و راه‌اندازی سامانه‌های هشدار سریع زلزله برای شهرها

هشدار برای خاموشی ایمن

مسعود مجرب. دکترای اکتشاف

امروزه گسترش شهرها و افزایش شهرنشینی خطر مواجهه با مخاطرات طبیعی به‌ویژه زمین‌لرزه‌ها را افزایش داده است. از جهت دیگر لزوم توجه ویژه به آمادگی در برابر زمین‌لرزه‌ها در کشور عزیزمان بر کسی پوشیده نیست. بنابراین نیاز است تا در کنار ساخت‌وساز اصولی، مقاوم‌سازی و شناخت دقیق ساختگاه، اقدامات تکمیلی در جهت افزایش تاب‌آوری شهرها نیز انجام شود. یکی از مهم‌ترین و کاراترین این فعالیت‌ها، طراحی و راه‌اندازی سیستم‌های هشدار سریع زلزله است. هشدار سریع زلزله بسته به فاصله سایت هدف از چشمه لرزه‌ای می‌تواند زمان هشدار مناسبی را برای خاموشی ایمن در اختیار قرار دهد. به زبان ساده، هشدار سریع زلزله عبارت است از تعیین جنبش شدید زمین در یک زمین‌لرزه قبل از رسیدن امواج مخرب آن و ارسال هشدار به سایت هدف. ارسال هشدار می‌تواند به صورت‌های مختلفی مانند اعلام عمومی یا دستور خاموشی ایمن برای تأسیسات حساس انجام شود. ایده اولیه هشدار سریع زلزله از سوی دکتر «کوپر» در سال 1868 مطرح شد که هیچ‌گاه عملیاتی نشد و در حد طرح باقی ماند. تنها ایده عملیاتی و مستندشده از هشدار سریع زلزله در سال 1909 به وسیله «یوسف تلگرافچی»، تحویل‌دار تلگراف‌خانه کرمان، صورت پذیرفت. ایشان با تجربه‌ای که از اثر امواج زمین‌لرزه بر میدان مغناطیسی زمین و به دنبال آن عقربه‌های قطب‌نما داشت، توانست خانواده خود را در زمین‌لرزه 1909 جوشن کرمان نجات دهد. این گزارش مهرماه سال ۱۲۸۸ شمسی با عنوان «کشف لایق دقت» در روزنامه ایران نو به چاپ رسید. سیستم‌های هشدار سریع زلزله به‌طور کلی به هشدار «در محل»، «هشدار ناحیه‌ای»، «تشخیص پیشاپیش» و هشدار ترکیبی تقسیم‌بندی می‌شوند. سیستم هشدار «در محل» شامل نصب ایستگاه شتاب‌نگاری در سایت‌های هدف مانند شریان‌های حیاتی و سازه‌های حساس است. همچنین سیستم «هشدار ناحیه‌ای» از شبکه‌ای از ایستگاه‌های شتاب‌نگاری جهت تعیین جنبش شدید در محدوده‌ای وسیع تشکیل شده است. در مواردی که محل چشمه لرزه‌ای کاملا شناسایی شده است، از سیستم «تشخیص پیشاپیش» استفاده می‌شود. کشورهای ژاپن، تایوان، آمریکا، ترکیه، مکزیک، ایتالیا و رومانی درحال‌حاضر از سیستم‌های هشدار بهره می‌برند. خوشبختانه در کشورمان نیز چندسالی است که مطالعات اولیه اجرای هشدار سریع زلزله شروع شده است. تیم مطالعاتی ما برای شهر تهران یک شبکه هشدار ناحیه‌ای با 46 ایستگاه را طراحی کرده است که از نظر زمان هشدار، هزینه و دقت تعیین محل بهینه شده است. البته با طراحی و اجرای این شبکه در تهران تمامی مشکلات لرزه‌ای این کلان‌شهر حل نخواهد شد و باید فعالیت‌ها در دیگر حوزه‌ها مانند ساخت‌وساز اصولی، مقاوم‌سازی و مطالعات ویژه ساختگاه همچنان ادامه یابد. هزینه ایجاد یک شبکه هشدار سریع برای کلان‌شهر تهران شاید به اندازه یک ویلای شمال شهر نرسد؛ ولی قطعا سود حاصل از اجرای آن برای یک شهر 12‌میلیونی بسیار خواهد بود. همچنین می‌توان با هزینه‌ای اندک برای دیگر کلان‌شهرهای ایران مانند تبریز و مشهد نیز سیستم هشدار سریع زلزله را طراحی و اجرا کرد. هرچند برخی شرکت‌های تجاری مدعی ساخت دستگاه‌های هشدار زلزله هستند که متأسفانه به دلیل عدم کارایی لازم و غیرعلمی‌بودن آن باعث سلب اعتماد عمومی و مسئولان شده است. به هر ترتیب وجود دانش بومی‌شده در کشور، بستر مناسبی برای ایجاد سیستم هشدار سریع زلزله فراهم کرده که اجرای آن نیازمند تغییر نگاه مسئولان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.