نگاهی به نقش علم در کاهش خسارت
در امتداد گسل
ایمان نظامزاده. دکترای زمینشناسی (گرایش تکتونیک)، دانشگاه شیراز
گسلهای فعال در رخداد زمینلرزههایی که اغلب به جراحت و کشتهشدن انسانها منجر میشوند، نقش بسزایی دارند. امروزه با توجه به گسترش شهرنشینی و قرارگیری کلانشهرهایی مانند تهران، تبریز، مشهد و شیراز و مناطق مسکونی با تراکم جمعیتی بالا پیرامون گسلهای فعال، در صورت بروز زمینلرزه، علاوه بر تلفات انسانی، به علت ازبینرفتن شریانهای حیاتی، تخریب واحدهای تجاری و صنعتی، شکستگی کانالهای انتقال آب و گاز و در معرض آسیبقرارگرفتن ابرسازههایی همچون سدها و نیروگاهها و به دنبال آن بیکاریهای ناشی از تعطیلی واحدهای ذکرشده و آسیبهای روحی و روانی آن، موجب دگرگونی در ساختار اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کشورها نیز میشود؛ بهعنوانمثال میتوان به زمینلرزه 1978 طبس با تلفاتی بیش از 20هزار نفر، زمینلرزه 1990 رودبار با تلفاتی در حدود 40هزار نفر، زمینلرزه 2003 بم با بیش از 30هزار نفر کشته و زمینلرزه 2012 ورزقان با 330 نفر تلفات انسانی در ایران اشاره کرد. در کنار این مسائل، مخاطرات زیستمحیطی ناشی از قرارگیری پسماندهای صنعتی، بیمارستانی و خانگی در مجاورت این گسلها و انتقال آلودگیهای ناشی از آنها به سفرههای آب زیرزمینی نیز بسیار حائز اهمیت است. بنابراین مسئله تعیین حریم گسل و اصلاح ضوابط ساختوساز در کلانشهرها به منظور بهحداقلرساندن خسارتهای جانی و مالی، لازم و ضروری به نظر میرسد. در این راستا ابتدا ما نیازمند تولید اطلاعات، شامل شناسایی دقیق تعداد، روند و نوع گسلهای فعال لرزهزا و تعیین نرخ لغزش آنها در رسوبات کواترنر با استفاده از روشهای مطالعاتی پالئوسایزمولوژی، ژئودزی و ژئومورفولوژی و اندازهگیریهای کمی به کمک جیپیاس و همچنین جمعآوری دادههای آماری مربوط به زمینلرزههای تاریخی و دستگاهی در محدوده مورد مطالعه هستیم تا برآورد درست و صحیحی از مخاطرات زمینلرزه و تشخیص مناطق با ریسک لرزهای بالا در حریم کلانشهرها صورت گیرد و بتوانیم خطرات ناشی از زمینلرزهها را کاهش داده و نهایتا به یک توسعه پایدار دست پیدا کنیم؛ برای مثال در همین راستا مطالعاتی روی بخش شمالی گسل سبزپوشان با طول تقریبی 50 کیلومتر در غرب و شمالغرب شهر شیراز صورت گرفت که با استفاده از نشانگرهای ژئومورفیک و سنسنجی رسوبات کواترنر، نرخ تغییر شکل معادل 1 تا 2/8 میلیمتر در سال برآورد شد و برای آنالیز ریسک لرزهای شهر شیراز مورد استفاده قرار گرفت. به این نکته نیز باید توجه شود که خسارتهای ناشی از زمینلرزهها تابعی از فناوری در ساختوساز و نوع سبک زندگی در این مناطق است. بهعبارتی وقوع زمینلرزه در مناطق شهری، زمانی تهدیدی جدی تلقی میشود که ما نسبت به شناسایی مناطق با ریسک لرزهای پایین برای ساختوساز، مقاومسازی بناهای ناپایدار و آموزش صحیح مردم قبل، حین و بعد از وقوع زمینلرزه بیتوجه باشیم. درواقع میتوان گفت باوجود پیشرفتهای گسترده در این حوزه در دنیا، بشر هنوز قادر به پیشبینی دقیق مکان، زمان و بزرگای زمینلرزهها نیست و دورههای بازگشت زمینلرزهها بعضا بر اساس دادههای آماری با درصد عدم قطعیت بالا بیان میشود. بنابراین میتوان گفت که تنها با بررسی دقیق و شناسایی مکانهای درمعرضخطر لرزهای و پس از آن رعایت موارد ذکرشده و جلوگیری از گسترش بیضابطه و غیرعلمی شهرها در غالب سیاستهای کلان میتوانیم شاهد کاهش تلفات و خسارتهای مادی و معنوی ناشی از زمینلرزه در این مناطق باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.