جای پلاسکو را چطور پر خواهیم کرد؟
رضا بهبهانی-معمار و عضو هیئتعلمی دانشگاه
اخیرا در خبرها آمده است که بنیاد محترم مستضعفان در نظر دارد ساختمان بلندمرتبهای را در جایگاه پلاسکو احداث كند، نهتنها بنیاد محترم مستضعفان که همه مردم علاقهمندند یک فضای شهری مناسب به جای پلاسکوی قدیم در این مکان شکل گیرد ولی چه فضايی؟ هرکسی با منظور و مقصود خود چنین نیتی دارد و هرکسی از ظن خود. اکثریت شهروندان تهرانی و ملت شریف ایران برآن هستند كه در مکان ساختمان پلاسکو فضایی شهری و مردمی که یادآور شجاعت جوانان آتشنشان است، ساخته شود، نه آن چیزی که جناب سعیدیکیا ریاست محترم بنیاد مستضعفان فرمودند. برای بنیاد مستضعفان که یکشبه ملک مسطح و آواربرداریشدهای بدون مدعی با قیمتی بیش از 20 هزار میلیارد تومان به دست آورده، فرصت مناسبی است که دوساله ساختمانی بهتر از پلاسکوی سابق (لابد با طبقاتی بیشتر و تراکمی افزونتر) بنا کند.
از یاد نبریم که ما تجربه آتشسوزی سینما شهر فرهنگ را هم داریم. از این تجربه، شهر و مردم چه سودی بردند؟ خیابانهای استانبول، لالهزار و نادری سابق مرکز تبادلات فرهنگی و تعاملات اجتماعی اوایل مدرنیته بود. زمانی صادقهدایتها و نیماها و بزرگعلویها... از لقانطه پرسهزنان به کافه نادری میرفتند و سر راه خود کتابهای کتابفروشیهای خیابان شاهآباد را تورق و فنجان قهوه وارداتی اروپا را در دکان خانم ارمنی نوش جان میکردند. در همین قهوهفروشی بود که سرهنگ حسینزاده به دام جاسوس روسی افتاد و عاقبت با برادرش جزای خیانت به وطن را چشید. سالهایی که تئاتر و سینمای خیابان لالهزار و استانبول پررونق بود و روشنفکران به دیدن پیسهای عبدالحسین نوشین میرفتند، سالهایی که این خیابان صحنه درگیريهای پانایرانیستها سومکاییها و تودهایها بود. سالهای ملیشدن صنعت نفت و هیجانهای اجتماعی - اقتصادی آن که در این خیابانها بازتاب داشت. سالهای جدايی خلیل ملکی، جلال آلاحمد و انور خامهای از حزب توده که این خیابانها صحنه بحثهای مشاجرهآمیزشان بود. با کودتا هیجانات این مرکز فرهنگی، اجتماعی فروکش کرد و اعتراضات مردمی به شکلي دیگر در مسجدی کوچک با حضور شادروان آیتالله طالقانی در خیابان استانبول رخ مینمود و کافه نادری پاتوق روشنفکرانی مانند شاملو، نصرت رحمانی و نادر نادرپور و... بود. در همین دوران هموطنان آذری در فضایی آشنا با دودکردن قلیان و نوشیدن یک فنجان چای با صدای شادروان مصطفی پایان در طبقه دوم از پاساژی روبهروی این مسجد لذت میبردند. سینماهای این مرکز فرهنگی با نمایش فیلمهای نئورئالیستی ایتالیایی کار هنرمندانی مانند روبرتو روسلینی، ویتوریو دسیکا و هنرپیشگانی مانند آنا مانیانی، هنرمندان ایرانی را با این مکتب آشنا میكردند. پیامد کودتا و تغییر مناسبات اقتصادی خود را به شکل ساختمانهای حجیم و مرتفع غیرمتعارف و بیگانه با معماری ایرانی به این خیابان تحمیل کرد و شهرداری تهران در ساختمان موقر و زیبای خود در شمال توپخانه به اداره شهر میپرداخت و از طرح جامع و ضوابط و مقررات خبری نبود. پس از این دوران، تهران از داشتن یک فضای جمعی و تعامل اجتماعی و مکانی برای پرسهزدن، محروم شد و تهران در این 50 سال نتوانست از یک میدان- خیابان با همان ویژگیها برخوردار باشد. خیابان استانبول با چنین تاریخی و با اینهمه خاطرات جمعی فضای بسیار نویی را طلب میکند که جایگزین پلاسکو باشد؛ فضایی که این مرکز تاریخی را که مبین فرهنگ جامعه در یک دوره تاریخی بوده، زنده و هم جانفشانی و ازخودگذشتگی قهرمانان خود را جاویدان کند. به یاد داشته باشیم که پلاسکو نه متعلق به حاج حبیب القانیان بود و نه متعلق به بنیاد مستضعفان و مال مردم است، نه ملک تهرانیها که ملک ملت ایران است. برای این مهم باید برنامه داشت و گرفتار هیجان و شتاب نشد. خلق یک اثر ماندگار و آفرینش یک فضای شهری مطلوب با یک برنامه خوب و مطالعهشده حاصل کار جمعی هنرمندان، جامعهشناسان، تاریخدانان و متخصصان شهری است. اگر برنامهای جامع تدوین شود، حاصل آن آفرینش یک فضای شهری مطلوب است. این مقصود، تنها پس از تدوین یک برنامه جامع که حتما باید به صورت مسابقهای جهانی گذاشته شود و پس از سالها معماران بااستعداد ایرانی با معماران پرآوازه جهانی رقابت کنند، حاصل میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.