از«جهان عاری از خشونت» تا «حقوق شهروندی»
حرکت به سوی آینده بهتر با مشی روحانی
محمد صادقی
1 سیاست بیش از هر چیزی و به طور خلاصه «رسیدن به قدرت و تلاش برای حفظ آن» تعریف میشود و قبل از هر چیزی پیوند تنگاتنگی با قدرت دارد. قدرت نیز، تحمیل اراده کسی بر دیگران است. عشق و علاقه به قدرت، در طول تاریخ دیده میشود و ریشه بسیاری از جنگها، خونریزیها، کشورگشاییها و... را میتوان در همین عشق و علاقه پایانناپذیر انسان به قدرت جستوجو کرد که سعدی بهخوبی آن را بیان کرده است: «هفت اقلیم ار بگیرد پادشاه/ همچنان در بند اقلیمی دگر» عشق به قدرت در همه سیاستمداران خشونتگرای دیروز همچون لنین، استالین، هیتلر و... تا امروز که چهرههایی شبیه به آنها در جهان سیاست سلطه دارند، نمایان است. آنان با سردادن شعرها و شعارهای عوامفریبانه، در حقیقت به قدرت چشم دوخته و رسیدن به آن را مساوی با پایاندادن به همه مسائل و گرفتاریها میدانستند و تاریخ نشان میدهد آنچه پدید آوردند، ویرانگریها و گرفتاریهایی بود که جان و جهان انسانها را نابود میکرد. روی کارآمدن حکومتهای فاشیستی و کمونیستی در قرن بیستم، جهان را با جنگ و بدبختی و فلاکت مواجه کرد و ازاینرو در مقابله با آنها، موضوعهایی مانند آزادی، حقوق بشر و دموکراسی جای خود را در عرصه سیاست گشودند تا قدرتهای ویرانگر مهار شوند. برای همین در دموکراسی موضوعهایی مانند چرخش قدرت (انتخابات)، تقسیم قدرت (تفکیک قوا)، نظارت بر قدرت (مطبوعات آزاد) و... بسیار اهمیت دارند و بر آنها تکیه میشود. اما آیا راه رهایی به همین سادگی هموار خواهد شد؟ آیا در جهان آزاد و در نظامهای دموکراتیک، همه مسائل حل شده و دیگر مجالی برای برآمدنِ چهرهها و جریانهای دیگرستیز وجود ندارد؟ به قدرترسیدن ترامپ در آمریکا نشانه چیست؟ سربرآوردن نیروهای راست افراطی در اروپا نشانه چیست؟ قدرتِ تزاری ولادیمیر پوتین در قرن بیستویکم بر چه اساسی شکل گرفته است؟ سیاستِ ناب (سیاستِ محض که کاری به کار اخلاق ندارد و تعریف آن میشود: رسیدن بهقدرت و تلاش برای حفظ آن) در جهان کنونی که با بحرانها و تنشهای فراوانی مواجه است، چه پیامدهایی داشته و خواهد داشت؟ بیرونراندن اخلاق از عرصه سیاست با این بهانه که اینها دو مقوله جدا از هم هستند، چه معنایی دارد؟ مگر نه اینکه سیاست، با هر تعریفی، با انسان و زندگی انسانها سروکار دارد؟ در جهان کنونی اخراج اخلاق از عرصه سیاسی، چه در سطح جهانی و چه در سطح ملی، آن هم درحالیکه روابط انسانی بیش از هر زمانی در تاریخ، تشدید و تنگاتنگ شده، فقطوفقط جنگ، خشونتورزی، فقر، بیعدالتی و... را در کشورها و جهان ایجاد کرده است. چنانکه مصطفی ملکیان، بهدرستی این نکته را بیان کرده است، روابط انسانها همواره با اخلاقمداری به صلح میانجامد و روابط میان ملتها و تنظیم روابط سیاسی هم منهای چنین ضرورتی (یعنی اخلاقمداری) به صلح نخواهد انجامید. در سیاست، تشخیص منافع ملی و سپس حرکت در جهت تأمین آن اهمیت بسیاری دارد و تردیدی هم وجود ندارد که اگر منافع ملی هر کشوری دقیق و هوشمندانه پیگیری شود، دستاوردهای فراوانی برای آن کشور خواهد داشت. اما اگر در تلاش برای رسیدن به منافع ملی، هر اقدام و هر حرکتی مجاز شمرده شود و به بهای منفعت بیشتر، آسیب و خسارتی به دیگران وارد شود یا به بهای دفاع از منافع ملی یا امنیت ملی، سیاستهایی منهای اخلاق تعریف و اجرا شوند، چه رخ میدهد؟ برای نمونه، مدتی است که کشور سوریه دچار جنگ و فلاکت شده و انسانهای زیادی کشته، آواره و بیچاره شده و میشوند. از سویی، قدرتهای جهانی (بهویژه روسیه و آمریکا) و برخی قدرتهای منطقهای، همگی با شعار دفاع از منافع ملی و امنیت ملی خودشان، پا به این صحنه گذاشته و وضعیت ناگواری را پدید آوردهاند و به جای کمککردن برای پایاندادن به جنگ، گاهی به نظر میرسد در جهت تشدید بحران هم با همدیگر رقابت میکنند! زمانی برای اقدام قاطع بر ضد داعش هماهنگی نداشتند و امروز که داعش روبهزوال است، در چانهزنیها و دعواهای لفظی و عملی (درباره فردای سوریه) روزها را سپری میکنند. به جای اینکه ابتدا مسئله داعش را تمام کنند، به دعواهای مربوط به منافع ملی خودشان مشغول هستند و روزانه برای یکدیگر خطونشان میکشند. در بحران سوریه، چهره زشت و سیاهی که «سیاست منهای اخلاق» میتواند شکل دهد، در برابر جهانیان قرار گرفته است. اگر بیشتر بیندیشیم به نظر میآید نیروهای درگیر در سوریه همه فکرشان معطوف به خودشان است نه مردم سوریه! نگرشها و روشهای مختلف و برآمده از آنسو و اینسوی جهان سیاست که در سوریه به کار افتاده و بیش از هر چیزی هم با تکیه بر نظامیگری به اجرا درآمده، سیاستهای غیراخلاقی موجود در جهان را عریان کرده است. آیا امنیت ملی (قدرتهای در صحنه) و امنیت جهانی، براساس این روشها و نگرشها تأمین شده و خواهد شد؟ پشتکردن به اخلاق در سیاست، چه نتیجههایی داشته جز اینکه برآمده از خودخواهیها و زیادهخواهیهای قدرتمندان بوده و هست. در حقیقت، آنهایی که اخلاق را از سیاست جدا میکنند، دنیا را همچون جنگلی میانگارند که هرکس زور بیشتری دارد موفقتر است (بخوانید: بیشتر میتواند زور بگوید) و نتیجه چنین نگرشهایی، تباهی انسانیت در روزگار ماست. هنگامی که مقصود نهایی، رسیدن به قدرت و حفظ آن باشد، گاهی برای تزیین صحنه سیاست از سخنها و ژستهای اخلاقی هم بهرهبرداری میشود اما براساس تعریفی که ارائه شد، زیرپاگذاشتن اصول اخلاقی بیشتر امکان مییابد. 2 تاریخ قرن بیستم، از یکسو، صحنه جنگ و جدال و زورگویی بود، صحنهای با شکلگیری دو جنگ جهانی ویرانگر، برآمدنِ چهرههای ستمگری همچون هیتلر، موسولینی، استالین (و قتلگاههایی همچون آشویتس، داخائو، گولاگ و...)، سلطه حکومتهای آزادیستیز و عدالتستیز کمونیستی، جنگ ویتنام و... و از سویی دیگر، صحنه و سرآغاز تاریخ صلح بود؛ گاندی در هند، مارتین لوترکینگ در آمریکا، الکساندر دوبچک و واسلاو هاول در چکسلواکی و نلسون ماندلا در آفریقایجنوبی، چه در مبارزه و چه در قدرت، قبل از هر چیزی انسانهایی اخلاقگرا و صلحدوست بودند و با تکیه بر خشونتپرهیزی راه پیمودند و مبارزه برای «انسانبودن» را معنا بخشیدند. گاندی سرآغاز فصلی تازه در عرصه مبارزه و سیاست بود. او با تکیه بر اندیشه عدمخشونت و مدارا و بدون اینکه برای استقلال کشورش وارد جنگ و خونریزی شود، کار خود را به پایان رساند هرچند زمان زیادی طول کشید. مگر نه اینکه مبارزه برای انسانبودن، دشوارترین و نفسگیرترین مبارزه است؟ لویی فیشر، در کتاب «گاندی و استالین» مینویسد: از دیدگاه استالین، کسب قدرت و حفظ آن، هدف نهایی بود و برای رسیدن به هدف، هر وسیلهای را توجیه میکرد اما گاندی باور داشت که بین وسیله و هدف ارتباط تنگاتنگی وجود دارد. ارتباطی چنان نزدیک که هرگز نمیتوان با توسل به وسیلهای ناپاک به هدفی پاک دست یافت. از دیدگاه گاندی، وسیله همهچیز بود و باور داشت ماهیت وسیله هرچه باشد، ماهیت هدف، از آن جداشدنی نخواهد بود. اندیشه عدمخشونت در ظاهر ساده است اما بیش از هر مبارزهای نیازمند کار آموزشی است زیرا به تغییر در باورها نظر دارد و چنین تغییری بهسادگی رخ نمیدهد. سخنهای گاندی درباره دموکراسی در کتاب «ماهاتما گاندی و مارتین لوترکینگ و قدرت مبارزه عاری از خشونت» اثر مری کینگ، بسیار خواندنی است. بنا بر باور گاندی: «آنچه دموکراسی حقیقتا برای حفظ کارایی خود نیاز دارد، اطلاع مردم از واقعیتها نیست، بلکه آموزش صحیح است. عملکرد حقیقی مطبوعات نیز باید آموزش افکار عمومی باشد، نه تزریق تصورات و احساسات ضروری و غیرضروری به ذهن مردم».گاندی که اهمیت فراوانی برای آموزشوپرورش قائل است، در این کتاب میافزاید: «اگر خواهان رسیدن به صلحی واقعی در این جهانیم و اگر میخواهیم جنگی واقعی را علیه جنگ در پیش بگیریم، باید کار خود را از کودکان آغاز کنیم». براساس اندیشههای گاندی به نظر میرسد آشناسازی کودکان، نوجوانان و جوانان با تاریخ صلح و آموزههای اخلاقی در فکر و عمل آموزگاران اندیشه عدمخشونت نخستین گام است. برای تغییر جهان، از همینجا باید آغاز کرد و با تکیه بر کارهای آموزشی و گنجاندن درسهایی برای شناساندنِ تاریخ صلح در کتابهای درسی، فرهنگ صلح را گسترش داد. پژوهش درباره ریشههای شکلگیری خشونتورزی و تروریسم، آشناسازی مردم (بهویژه کودکان و نوجوانان) با آموزههای اخلاقی موجود در ادبیات کهنسال فارسی و ادبیات جهان، بازبینی کتابهای درسی برای آشناسازی دانشآموزان با درسهای زندگی (چنانکه مصطفی ملکیان در این سالها در نوشتهها و گفتوگوهای خود نسبت به غیبت چنین درسهایی هشدار داده و میدهد) و... گامها و کارهایی سودمند هستند که اگر جدی گرفته شوند، بسیاری از گرفتاریهای اخلاقی و رفتاری ما رفع خواهند شد، در غیر این صورت، با هیچ معجزه و حرکت آنی و یکشبهای نمیتوان به زیستن در جهانی بهتر امیدوار بود. 3 یکی از موضوعهای مهمی که چندان به آن پرداخته نشده و پیگیری آنچه در داخل و چه در عرصه جهانی بسیار ضروری است، پیشنهاد رئیسجمهور ایران مبنی بر «جهان علیه خشونت و افراطیگری» یا مشهور به قطعنامه WAVE (World Against Violence and Extremism) است که در دسامبر سال 2013 با رأی قاطع نمایندههای کشورهای جهان در سازمان ملل متحد به تصویب رسید. پیشنهاد دکتر روحانی که برآمده از ارزشهای انسانی و اخلاقی است چندان که باید پیگیری نشده است درحالیکه در وضعیت جهان و وضعیت منطقه ما با بحرانهای مختلفی و بهویژه بحران تروریسم مواجه است، پرداختن به چنین موضوعی بسیار اهمیت دارد. با برچیدنِ دیوار برلین و فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، به تعبیری جنگ سرد پایان یافت و در پی آن، هنگامی که دگرگونیهای درونی در چین نیز شکل گرفت و چین هم خود را در بیرون از نظم نوین جهانی تعریف نکرد، به نظر میرسید جهان از وضعیت دوقطبی (رقابت تسلیحاتی و سایه شوم جنگ) خارج شده است. نظریه جهانیشدن نیز پس از آن مطرح شد که در روابط جهانی، فاصلهگرفتن از خشونتورزی برای آغاز سرفصلی تازه (با تکیه بر همزیستی مسالمتآمیز) ضروری جلوه میکرد اما در ابتدای قرن بیستویکم، تهاجم وحشیانه به آمریکا (برجهای مرکز تجارت جهانی و پنتاگون) جهان را با توفانی تازه مواجه کرد. توفان تروریسم، از یکسو آغاز شد و در سویی دیگر، جنگ محدود برای نابودی پدیده شوم تروریسم اوج گرفت و بار دیگر، جنگطلبی و جنگافروزی با قدرت بیشتری خودنمایی کرد. اکنون موجی از تروریسم سراسر خاورمیانه، غرب آسیا و شمال آفریقا را دربر گرفته و بخشی از آن نیز تا خاک اروپا و آمریکا پیش رفته است. در چنین فضایی، ترامپ هم در آمریکا قدرت را در دست گرفته و در عرصه جهانی با تکیه بر تهدید و فشار بر دیگران راه میپیماید. ترامپ، چنانکه تاکنون و در عمل نشان داده، ابتدا با زبان تهدید سخن میگوید و درحالیکه به نظر میآید از جنگافروزی نیز پرهیز ندارد ولی با توجه به اینکه یک تاجر به شمار میآید اگر بتواند وارد معامله شود و دیگران را وادار به معامله کند، این راه را برمیگزیند. او با تکیه بر نظامیگری و خشونتورزی هم میخواهد برتری قدرت آمریکا در جهان را ثابت نگه دارد و هم اینکه بر روابط تجاری و مالی در جهان نظارت کامل داشته باشد. راهی که اکنون ترامپ و برخی از قدرتهای جهانی در پیش گرفتهاند راهی است در مقابله با «جهان عاری از خشونت» که جهان را در بیم و هراسی میان «جنگ و صلح» و در وضعیتی برزخی گرفتار کرده است. این در حالی است که رقابت قدرتهای جهانی (آمریکا، روسیه و چین) در دو منطقه میتواند بحرانهای بزرگی را شکل دهد. نخست در شرق آسیا که کرهشمالی مشکل ایجاد کرده و سه قدرت اقتصادی جهان یعنی چین، ژاپن و کرهجنوبی، نیز با خطر مواجه هستند و دوم، در حساسترین مرکز انرژی جهان (خاورمیانه و خلیجفارس) و با توجه به آنچه پیشِروی ماست، تنش و درگیری در هر دو منطقه، جدی به نظر میرسد. امروز با دو جریان کلی و دو جهتگیری کلی در عرصه سیاست جهانی مواجه هستیم که در تقابل با هم قرار دارند. یک جهتگیری به جنگافروزی نظر دارد و یک جهتگیری به مقابله با جنگافروزی و خشونتگرایی. تردیدی وجود ندارد که شعار «جهان علیه خشونت و افراطیگری» که دکتر حسن روحانی، رئیس دولت یازدهم، برآن تکیه دارد، فراخوانی به صلح و دوستی و تحکیم روابط دوستانه و محترمانه میان ملتهای جهان است. پشتیبانی از چنین رویکرد و نگرشی که براساس «نه»گفتن به خشونت شکل گرفته، پشتیبانی از جبهه امید و زندگی است. سیاستورزی منهای اخلاقگرایی، همواره آسیبها و خسارتهایی به بار آورده است اما در عرصه سیاست و با جهتگیری عاقلانه شهروندان در انتخابهایی که پیشرو دارند، ترمیم آسیبهای واردشده و بازگشت به عقلانیت، ممکن و شدنی است. دکتر روحانی با شعارهایی همچون «جهان عاری از خشونت» و تأکید بر «حقوق شهروندی»، کار خود را آغاز کرده و تداوم چنین نگرشی در وضعیت کنونی، یک ضرورت است. در وضعیت کنونی، پشتیبانی از جهتگیریهای عاقلانه دکتر روحانی، یعنی حرکت به سوی آیندهای بهتر و جهانی امنتر.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.