نگاهي به كتاب «آدام اسميت در پكن»
اسميت نوليبرال نيست
علی اخوت: غالب گفتارهاي نظري و به تبع آن گفتارهاي عمومي، آدام اسمیت را از نظريهپردازان اصلي نظام سرمایهداری مدرن و بازار آزاد ميدانند. ماركس در كتاب «سرمايه»، خاصه در جلد نخست، نتيجه ميگيرد كه پذيرش نظام بازار آزاد اسميتي به افزايش نابرابري طبقاتي منجر ميشود. ولی جوواني اريگي در كتاب «آدام اسميت در پكن: تبارهای قرن بيستويكم» نهتنها با تصور غالب همراه نيست بلكه حتي آرای اسميت را ضد سرمایهدارانه ميداند. نتيجه استدلال نظري اريگي در كتاب حاضر اين است كه در آثار اسميت مفهومي از بازارهاي خودتنظيمگر مشابه كيش نوليبرالي وجود ندارد: «اسميت از استعاره دست نامرئي بازار استفاده كرد تا نشان دهد كه در يك بازار آزاد موازنه همواره بين عرضه و تقاضا برقرار ميشود و باور داشت كه اين دست نامرئي بازار هميشه تضمينكننده ارضاي اميال و سليقههاي واقعي مصرفكننده نيست. اسميت هرگز در نظر نداشت اين استعاره - كه فقط يكبار در كتاب چهارصدصفحهاي «ثروت ملل» به چشم ميخورد - به يك قانون انعطافناپذير طبيعت تبديل شود كه به صورت فرمولهاي رياضي بيان شده است. او هرگز ادعا نكرد كه بازار به همان ميزان قابل پيشبينيبودن قانون جاذبه نيوتن عمل میكند». (افسانه توسعه: 80) . در نظر اسمیت، برخلاف مارکس، بحران در يك وضع متعادل رخ ميدهد. كتاب «آدام اسميت در پكن» با ارجاع مستقيم به «ثروت ملل» نشان ميدهد اسمیت در پي تضمين بازار آزاد است چون از طريق افزايش رقابت سود را كاهش میدهد. در نظر اريگي، اقدام دولت نزد اسميت اقدامي به نفع كارگران است نه صاحبان سرمايه. اسميت در «ثروت ملل» ميكوشد نشان دهد «تعقيب نفع شخصي در كل به نفع جامعه است. معهذا، اين اثر، بههیچ وجه حمايت بنيادگرايانه از غلبه نيروهاي بازار در اقتصاد نيست. بهرغم تفسير و برداشت حاميان تندروی نظريه نوكلاسيك، آدام اسميت به اهميت جنبههاي اجتماعي و امور اخلاقي باور داشت. در نظر اسميت دولت نهتنها نظام حقوقي و قانوني كارآمدي را به وجود ميآورد، بلكه همچنين موجوديتي است كه حد مطلوب زندگي كارگران را تضمين ميكند. اسميت تصور ميكرد كه اگر تقسيم كار منافع مادي زيادي توليد كند ولي، به خاطر تخصصيشدن بيش از حد فرد، زندگي معنوي كارگران را تهي میسازد، استانداردهاي زندگي آنان ممكن است تنزل كند. در نتيجه احساس ميكرد كه كارگران در انجام وظايف شخصي خود و حفظ منافع كشورشان قصور خواهند كرد. بنابراين از نظر اسميت، وظيفه دولت برطرفكردن اين محدوديتهاي انساني بود تا اطمينان حاصل كند كه هر فرد ميتواند فضايل معنوي و اجتماعي خود را به كار گيرد». (همان: 78) در نظر اريگي مقصود اسميت از رقابت در بازار آزاد، رقابت سرمایهداران با یکدیگر است. اسميت به صراحت كامل گفته كه خواهان ايجاد رقابت بين كارگران براي كاهش دستمزدها نيست و طرفدار رقابت سرمايهداران براي كاهش سود به حداقل پاداش پذيرفتني براي ريسكهايي است كه متحمل شدهاند. این تعبیر را میتوان برداشتی پارالكسي از تفسیر مارکس دانست که امکان استثمار نیروی کار را مشروط به رقابت کارگران با یکدیگر میدانست. حال آنكه اقتصاددانان جدید نولیبرال با دستيازيدن به اسميت ميخواهند کارگران به نفع بهرهوری سرمایه با یکدیگر رقابت کنند. كتاب حاضر با ارجاع به اسميت و باتوجه به تجربه چين نشان ميدهد كه «بازار» ابزاری برای حکومت و وجهي از سازماندهي جامعه است. مقصود اريگي از ادعای حاضر نه اشاره به ماهیت نامرئی و خودتنظیمگر بازار در برابر بوروکراسی منضبط دولتی، بلکه پاسخ به این پرسش است که نظم بازار منافع چه کسی را تأمین میکند؟ از اینرو، به جای پرداختن به شکل پدیدهها باید به ماهیت و هدف غاییشان پرداخت. اریگی تأکید دارد نمیتوان از رشد سرمایهداران، تقویت سرمایهدارانه سیستم موجود در جوامع را نتیجه گرفت و مسئله در اینجا بر سر شدت رقابت بین نیروهای کار یا بین خود سرمایهداران است. او در كتاب «آدام اسميت در پكن» نشان ميدهد منطقي و عقلاني نيست بشريت در جهت منافع اقليت سرمايهدار با يكديگر رقابت كند و از اينرو، روند حاكم و مسلط در جهان را برخلاف روند طبيعي ميداند. اريگي ضمن مقايسه توسعه اقتصادي كشورهاي غربي و شرق آسيا و ظهور ابرقدرت اقتصادي جديد و پيامدهاي آن در نظام جهاني سرمايه به وضعيت حاكم بر چين، قطببندیهای آینده جهان و همچنين به افول قدرت انحصاري ايالات متحده میپردازد. همانطور كه نمونه اعلاي توليد سرمايهدارانه برخلاف پيشبيني ماركس نه در برلين بلكه در دیترویت شكل گرفت، اقتصاد بازار غيرسرمايهدارانه اسميتي نيز نه در بريتانيا بلكه در چين به وجود آمد. اسميت، در قرن هجدهم، در كتاب «ثروت ملل» پيشبيني كرد كه بين غرب و شرق يا به عبارت ديگر بين غرب و سرزمينهاي تحت تصرفش توازن قدرت به وجود ميآيد، منتها يك توزان مشروط. كتاب اریگی ريشهها، دلايل و عوامل تاريخي برآمدن غيرعادي چين در اقتصاد جهاني را در اين بستر و با بازخواني راديكال «ثروت ملل» تحليل ميكند و نشان میدهد چگونه تلاشهاي ايالات متحده در خلق نخستين امپراتوري جهاني، بعد از فروپاشي ديوار برلين، به موفقيتهاي شگفتآور اقتصادي چين برخورد و در سايه سياستهايش در جنگ عليه ترور شكست خورد. در نظر او اگر چين كاملاً به كانون جديد اقتصاد جهاني بدل شود، نقش آن به طور بنيادي متفاوت از قدرتهای هژمونیک پيشين خواهد بود: نهفقط به خاطر تفاوتهاي فرهنگي كه ريشه در تفاوتهاي تاريخي- جغرافيايي دارد، بلكه دقيقاً بهواسطه آنكه تاريخ و جغرافياي متفاوت منطقه آسياي شرقي تأثيري روي ساختارهاي جديد اقتصاد جهاني خواهد گذاشت. او معتقد است اگر چين هژموني بيابد به شيوههاي بسيار متفاوتي نسبت به ديگران هژموني خواهد يافت. چرا كه فقط يك قدرت، يعني قدرت نظامي، اهميت بسيار كمتري از قدرتهاي فرهنگي و اقتصادي دارد. به همين دليل است كه چينيها بيشتر با كارت اقتصادي در صحنه جهاني بازي ميكنند. اريگي از خلال استدلالهاي خود در كتاب حاضر اين احتمال را مطرح ميكند كه شايد چين در آيندهاي نزديك به نوعي از اقتصاد بازار غيرسرمايهدارانه اسميتي برسد، اتفاقي كه ممكن است تجارت جهاني را از نو بسازد و تعادل قدرت جهاني را دوباره طراحي كند. در كتاب حاضر از جامعه بازار جهاني بهعنوان آينده بالقوه اميدبخش ياد ميشود كه در آن ديگر قدرت برتر وجود ندارد. هر چند اريگي هيچ احتمالي براي تحقق آن در آينده نزديك قائل نيست. او کتاب حاضر را با امید اجتماع مشترکالمنافعی از تمدنها پایان میبرد که بر مبنایی برابر با یکدیگر، با احترام مشترک به زمین و منابع طبیعی آن زندگی کنند. اگرچه ظاهر این ایده به سوسیالیسم میماند، اریگی چندان با به كاربردن اين اصطلاح موافق نیست، چون سوسیالیسم بیش از حد با مالکیت دولتی اقتصاد یکی انگاشته شده و این مسئله معضلات بزرگی پدید میآورد. اریگی احتمال میدهد جامعه آینده چهبسا از طریق مبادلات بازاری در تنظیم دولت سازماندهی شود، به گونهای که به سبک اسمیتی به کارگران قدرت ببخشد و از سرمایه سلب قدرت کند، نه از طریق مالکیت دولتی و کنترل وسایل تولید. منبع: افسانه توسعه، اسوالدو د ريورو، ترجمه: محمود عبداللهزاده، ناشر: اختران، چاپ سوم 1387
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.