|

گزارشی از زندگی و آثار جووانی اریگی

جغرافیای سیاسی و سیالیت سرمایه

جووانی اریگی (1937-2009) اقتصاددان سیاسی و جامعه‌شناس ایتالیایی است. آرای اریگی متأثر از اندیشه‌های آدام اسمیت، كارل ماركس، ماكس وبر، فرنان برودل، آنتونیو گرامشی، كارل پولانی و جوزف شومپیتر بود. او را متعلق به دیدگاه رویكرد سیستم‌های جهانی و یكی از مهم‌ترین متفكران این گرایش فكری می‌دانند. از اریگی تاكنون دو مقاله در كتاب‌های «جهانی‌شدن با كدام هدف؟» (آگه:1380) و «از سقوط مالی تا رکود اقتصادی: ریشه‌های بحران بزرگ مالی» (پژواك:1390) و نیز کتاب «مارپیچ سرمایه: گفت‌وگوی اریگی با دیوید هاروی» (آزادمهر: 1389) به فارسی ترجمه و منتشر شده است. بااین‌حال، دیدگاه «سیستم جهانی» و آرای اریگی هنوز در ایران به‌طور كامل معرفی نشده و «بررسی آن می‌تواند روشنگر برخی زمینه‌های چیرگی ایدئولوژیك دیدگاه‌های نولیبرالی طی سال‌های اخیر باشد». (ص9) اریگی در ایتالیا به دنیا آمد و دكترای اقتصاد خود را در سال1960 گرفت. سه سال بعد برای تدریس دانشگاهی به كشورهای آفریقایی مثل رودزیا، زامبیا و تانزانیا رفت. در آنجا متأثر از آموزه‌های رادیكال به‌تدریج مدل‌سازی انتزاعی را كنار گذاشت و به نظریه انسان‌شناسی اجتماعی انضمامی، تجربی و تاریخی پرداخت و راه طولانی خود را از اقتصاد نوكلاسیك به جامعه‌شناسی تطبیقی- تاریخی آغاز كرد. بعد از این دوره بود كه از اقتصاد نوكلاسیك رها شد. نخستین پژوهش‌های وی نیز در همین مقطع شكل گرفت: بررسی تأثیر عرضه كار و مقاومت كارگران در فرایند توسعه سرمایه‌داری و استعمار تحلیل‌های نابی است كه اریگی در دهه 1960 منتشر كرد. در سال 1969 به اروپا بازگشت و دو پیشنهاد برای تدریس دریافت کرد: یكی در دانشگاه ترنتو ایتالیا كه سال‌ها كانون اصلی مبارزات دانشجویی بود. بعد از یك‌سال نزدیك به ‌هزار دانشجو داشت. دومین پیشنهاد در تورین و از طریق لوییزا پاسرینی، مروج برجسته نوشته‌های موقعیت‌سازان (سیتواسیونیست‌ها)، بود. در همین سال‌ها با افرادی دیگر «گروه گرامشی» را تشكیل داد و شروع كرد به توسعه ایده‌ای برای یافتن راهبردی گرامشی‌گرا تا آن را به جنبش‌های آن زمان ربط دهد. اینجا بود كه نخستین‌بار ایده «خودگردانی» - خودگردانی فكری طبقه كارگر - پیدا شد. امروز خلق این مفهوم را عموما به تونی نگری نسبت می‌دهند اما در حقیقت ریشه در تفسیری دارد كه در گروه گرامشی بسط یافت و شكل گرفت. سپس گروه «هسته‌های كارگری سیاسی» را تشكیل دادند كه به حوزه خودگردانی معروف شد. در سال 1973 فعالیت گروه گرامشی متوقف شد. اریگی در گفت‌وگوی خود با هاروی می‌گوید بعد از انحلال گروه گرامشی «نگری وارد ماجرا شد و با اهدافی ماجراجویانه كه مغایر نیات اولیه ما بود عملیات سیاسی جمعی و حوزه خودگردانی را در اختیار گرفت». (ص30) از اواخر دهه 1970 نیز به «مركز فرنان برودل» رفت و در آنجا ضمن تدریس جامعه‌شناسی به مطالعات اقتصادی، سیستم‌های تاریخ و تمدن‌ها پرداخت. البته انتقادهایی نیز به برودل داشت: در نظر اریگی اگرچه برودل منبع غنی باورنكردنی از اطلاعات درباره بازارها و سرمایه‌داری است، فاقد چارچوب نظری است. ازاین‌رو، نمی‌توان صرفا به برودل اتكا كرد. در سال 1978 كتاب «هندسه امپریالیسم» را پیش از عزیمت به آمریكا منتشر کرد. او در این كتاب از استعاره ریاضی- هندسی برای درك نظریه امپریالیسم هابسن استفاده می‌كند. همچنین سه‌گانه مهم اریگی نیز در همین مقطع شكل گرفت: اولین اثر از این مجموعه «قرن طولانی بیستم: قدرت و ریشه‌های زمانه ما» (1994) بود كه در آن چرخه‌های متوالی گسترش سرمایه‌داری و قدرت هژمونیك را از رنسانس تا امروز ترسیم می‌كند. در روایت اریگی مراحل گسترش مادی سرمایه‌داری سرانجام تحت فشار رقابت بیش از حد زوال می‌یابد و راه را برای مراحل گسترش مالی می‌گشاید كه در نهایت با پیدایی یك قدرت هژمونیك جدید حل می‌شود. این قدرت هژمونیك ظرفیت اعاده نظم جهانی و آغاز مجدد چرخه گسترش مادی را به پشتوانه یك بلوك اجتماعی جدید دارد. چنین قدرت‌های هژمونیکی به‌ترتیب جنوا، هلند، بریتانیا و ایالات متحده بوده‌اند. عنوان دومین اثر از این سه‌گانه «آشوب و راهبری در نظام مدرن جهانی» (1999) بود كه در آن فصل‌هایی درباره جغرافیای سیاسی، مؤسسات اقتصادی، منازعات اجتماعی و مانند آن وجود دارد. در این كتاب كه آن را به همراه همسرش بورلی سیلور (استاد جامعه‌شناسی در دانشگاه جان هاپكینز و متخصص مطالعات كارگری) نوشت به شتاب‌یافتن تاریخ اجتماعی پی برد و به مسئله روابط درونی بین منازعه اجتماعی، گسترش‌های مالی و نهادهای هژمونیك پرداخت. مثلا در نظر اریگی «مبارزات كارگران در دهه 1960 و اوایل دهه 1970 عامل مهمی در مالی‌گرایی اواخر دهه 1970 و دهه 1980 و شیوه ظهور آن بود. رابطه بین مبارزات كارگران و فرودستان و مالی‌گرایی چیزی است كه در طی زمان دستخوش تغییر می‌شود و اخیرا مشخصاتی پیدا كرده كه قبلا فاقد آن بود». (ص44) استدلال این كتاب در سال 1999 از این قرار است: «هژمونی آمریكا اساسا از طریق رشد آسیای شرقی و بیش از همه چین زوال می‌یابد، درعین‌حال این چشم‌انداز را فراهم كرد كه این منطقه احتمالا در آینده شاهد تندترین چالش‌ها با سرمایه در سطح جهانی خواهد بود». (ص50) سومین مجلد سه‌گانه مشهور اریگی نیز «آدام اسمیت در پكن: تبار قرن بیست‌ویكم» (2007) نام داشت كه در آن توسعه اقتصادی كشورهای غربی و شرق آسیا را مقایسه و ظهور ابرقدرت اقتصادی جدید و پیامدهای آن را در نظام جهانی سرمایه تحلیل کرد. آنچه كار اریگی را از دیگر متفكران این حوزه متمایز می‌كند، درك او از انعطاف‌پذیری، قابلیت انطباق و سیال‌بودن توسعه سرمایه‌داری در چارچوب نظام بین‌دولتی است. در نظر اریگی «یكی از مشكلات اصلی چپ، و حتی راست، این است كه فكر می‌كند تنها یك نوع سرمایه‌داری وجود دارد كه در طول تاریخ خود را بازتولید می‌كند؛ درحالی‌كه سرمایه‌داری ماهیتا در جهت‌هایی پیش‌بینی‌ناشده - به‌ویژه در سطح جهانی - خود را متحول ساخته است [...] در طول تاریخ و در سطح جهان، سرمایه‌داری به طور مستمر خود را دگرگون ساخته و این یكی از ویژگی‌های آن است؛ خیلی كوته‌بینانه است كه تلاش كنیم بدون نگاه‌كردن به این تحولات مهم ماهیت سرمایه‌داری را تعریف كنیم». (ص73) اریگی در آستانه مرگش تأكید داشت كه باید روی جایگزینی مناسب برای اصطلاح سوسیالیستی كار كرد كه آن را از یكسان‌انگاری تاریخی با دولت رها كند و به اندیشه برابری بیشتر و احترام متقابل نزدیك‌تر سازد. (ص77)

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.