گفتوگو با جووانی اریگی درباره افول قدرت ایالات متحده آمریكا، برآمدن اقتصاد چین و یك آدام اسمیت برای چپ معاصر
سرمایهداری با بازار بیثبات شکوفا میشود
ترجمه: سهند ستاری
به اعتقاد جووانی اریگی، بهرغم مدرنیزاسیون و صنعتیسازی گسترده در كشورهای جهان، شكاف درآمدی بین جهان شمال و بقیه جهان چندان كاهش نیافت - ثروتمندان ثروتمند باقی میمانند و فقیران فقیر. در بسیاری از موارد ورود نسخههای نولیبرال و شوكدرمانی به این كشورها طی جابهجایی از رژیمهای اقتدارگرا به دموكراسیهای پارلمانی روی داده است. ولی در این میان چین همچنان استثناست چون «بههیچوجه طبق نسخههای واشنگتن عمل نكرده است». در نظر اریگی توفیق اصلاحات در چین فقط معلول رویه اتخاذی آنها نیست بلكه در نتیجه میراث تاریخیشان است كه در جاهای دیگر وجود ندارد: اول سنت انقلابی چین و دوم اقتصاد بازار دوران متأخر امپراتوری. اریگی سرمایهداری را فینفسه با بازار یكی نمیداند، «سرمایهداری به دلیل وجود بازار به صحنه نمیآید، بازارها قبل از سرمایهداری هم وجود داشتند». چین نمونهای از یک جامعه با محوریت اقتصاد بازار است كه درعینحال سرمایهدارانه نبود. طبق نظر اریگی، سرمایهداری به همان اندازه به بازار متکی است که به برنامهریزی مرکزی. سرمایهداری به بازار نیاز دارد ولی درعینحال با بیثباتکردن بازار شکوفا میشود. اریگی به تغییر بزرگی اشاره میکند كه از اوایل دهه 1980 تحت عنوان نولیبرالیسم صورت گرفت و پیامدهای آن در بسیاری از كشورها و مناطق فاجعهآمیز بود. ایالات متحده كشوری بود كه در كوتاهمدت بیشترین سود را از نولیبرالیسم برد. بااینحال، او به افول ایالات متحده اشاره میكند كه چطور همه توفیقات آن مبتنی بود بر وابستگی هرچهبیشتر ایالات متحده به منابع مالیای که از خارج میآمد و اگرچه منفعت این عدم توازن ابتدا به جیب ایالات متحده میرفت، بدهیهایی روی هم تلنبار میکرد كه بیش از پیش ناپایدار بود. مصاحبه حاضر چند ماه قبل از سقوط مالی بازارهای جهانی در 18 مه 2008 انجام شد ولی اظهارات پیشگویانه اریگی در مواجهه با بحرانهای امروز به کار میآید. آنچه در ادامه میآید ترجمه متن گفتوگوی کوان هریس با جووانی اریگی است که در سال 2012 در مجله «انجمن جامعهشناسی آمریكا» (ASA) منتشر شده است.
فرید زكریا، در كتابش با عنوان «جهان مابعد آمریكایی» میگوید ایالات متحده دیگر كشور «درجهیكها» نیست: «بلندترین برج جهان دیگر از آن ما نیست، همینطور بزرگترین مركز خرید، بزرگترین شرکت، بزرگترین هواپیما یا حتی بزرگترین صنعت فیلمسازی». بااینحال، زكریا معتقد است این جهان نه با افول آمریكا بلكه با ظهور دیگر كشورها یا به قول آلیس آمسدن (و خود زكریا)، «ظهور مابقی جهان» تعریف میشود. زكریا مینویسد: «امروز میلیاردها نفر از فقر مطلق نجات مییابند. با تبدیلشدن مابقی کشورها به مصرفكننده، تولیدكننده، مخترع، متفكر، رویاپرداز و کنشگر جهان پربارتر و قابلاحترام خواهد شد. علت همه این اتفاقات نظرات و اقدامات آمریكاست. شصت سال است ایالات متحده به كشورها فشار آورده درهای بازار و سیاست خود را باز کنند و پذیرای تجارت و تكنولوژی باشند - لب کلام اینکه رازهای موفقیت ما را بیاموزند». او در ادامه میگوید، افزایش حمایت از تولیدات داخلی و تمایلات انزواطلبانه در آمریکا، امروز درست ضد این عقبه موفق عمل میكند. چقدر استدلال زكریا درست است؟ خب، بهرهای از حقیقت دارد. مسلما ایالات متحده به كشورها برای آزادسازی تجارت فشار آورده است. و این هم درست است كه آزادسازی تجارت در جهان، عموما، كشورهای بسیاری را صنعتی و «مدرن» كرده است. اما بهرغم «مدرنیزاسیون» و «صنعتیسازی» گسترده «بقیه كشورها»، شكاف درآمدی بین جهان شمال و بقیه جهان (كشورهای موسوم به جهان دوم و سوم) چندان كاهش نیافت. بنابراین در كل، ثروتمندان ثروتمند باقی میمانند و فقیران فقیر. اما از دهه 1980 بهبعد، جهان جنوب نتایج متکثر و ناموزون مهمی به خود دیده است. برخی مناطق خوب کار کردهاند، بیش از همه آسیای شرقی و بعد از آن آسیای جنوبی. اما برخی مناطق خیلی بد کار کرده و شاهد فجایع اجتماعی، اقتصادی و سیاسی بودهاند - در رأس آنها صحرای جنوبی آفریقا، و همچنین آمریكای لاتین در دهههای 1980 و 1990 و اتحاد جماهیر شوروی سابق در دهه 1990. پس درستش این است که درمجموع ایالات متحده افول داشته ولی نه آنقدر که مناطق دیگر رشد نسبی داشتهاند. ابتدا اروپا و ژاپن بلافاصله در دهههای پس از جنگ جهانی دوم، فاصلهشان را با ایالات متحده كم كردند و اخیرا نیز برخی مناطق در جهان جنوب. اما این قضیه با گسترش فاصله در جاهای دیگر خنثی شده است. همچنین از نظر دورهبندی، باید دهه 1980 و 1990 را از دهه بعدی جدا کرد. این دو دهه برای اكثر بخشهای جهان جنوب دوران بسیار بدی بود، اواخر دهه 1990 و اوایل دهه 2000 شرایط زندگی فقط در چین حسابی بهبود مییابد. زكریا میگوید «میلیاردها نفر» اما طبق آمار و تعاریف بانك جهانی فقط صدهامیلیون نفر از شر فقر نجات یافتهاند که تقریبا همه آنها در چیناند. بنابراین باید آنچه را در چین اتفاق افتاده بررسی كرد و پرسید آیا چین صدهامیلیون نفر را از فقر نجات داده چون پیرو توصیه ایالات متحده بوده؟ به نظر من كه چنین نیست، چین توصیههای آمریكا را به کار نبسته است. اجازه دهید به یكی دیگر از كتابهای پرطرفدار درباره توسعه جهانی بپردازیم: «دكترین شوك» اثر نائومی كلاین. كلاین معتقد است گسترش بازار آزاد در جهان بهشكل دموكراتیك و صلحآمیز نبوده و كشورهایی چون شیلی، روسیه، چین و اخیرا عراق «شوكدرمانی» شدهاند؛ یعنی بهعلت فجایع سیاسی یا اقتصادی در معرض جابهجایی سریع و شدید اجتماعی قرار گرفتهاند. سپس نخبگان بومی و بینالمللی براساس اصول اقتصاد نولیبرال این جوامع را از نو مهندسی كردند و از این طریق تلفیقی از نظامیگری (عمومی و خصوصی) و بنیادگرایی بازار از دهه 1970 به بعد بر اقتصاد جهانی در همه جا سایه افكنده است. این خود نشانی است از باوری بهمراتب عامتر نزد چپ آمریكا و اروپا مبنی بر اینكه مشاركت یک كشور در بازار جهانی مستلزم اطاعت اتباع آن کشور از نظم اقتصادی و سیاسی بینالمللی مسلط است. اینجا شباهتی با استدلال زكریا وجود دارد با این تفاوت كه كلاین این روند را برای جهان جنوب فاجعهآمیز میداند. آیا این دیدگاه برای بررسی 30 سال گذشته بهتر است؟ خب، این شیوه نگاه به 30 سال گذشته به همان اندازه دیدگاه اول مسئلهدار است. چون از بین همین كشورهایی كه اشاره كردید، فقط شیلی است که در آن آزادسازی تجارت و شوكدرمانی از طریق دیكتاتوری صورت گرفته است. در چین، با اینکه میتوان آن را دیکتاتوری خواند، مسلما شوكدرمانی یا آزادسازی و خصوصیسازی سریع از جنس شیلی یا جاهای دیگر رقم نخورد. در جاهای دیگر، این تغییرات به صورت دموكراتیك اعمال شد. دهه 1980 را در نظر بگیرید كه دیكتاتوریهای آمریكای لاتین به بحران بر خورده و نظامهای دموكراتیك جای آنها را گرفته بودند، اغلب همین دموکراسیهای جدید بودند که از دهه 1990 آزادسازیها را آغاز کردند. مسلما همین قضیه در مورد اجرای شوكدرمانی در روسیه دوران یلتسین صادق است، دورانی كه کشور از دیکتاتوری شوروی به انتخاب رئیسجمهور بهشیوه دموکراتیک تغییر كرد. از اینرو، به نظرم مشكل چنین توصیفی این است که ورود نسخههای نولیبرال و شوكدرمانی در شرایط گوناگونی رقم خورده، چون در بسیاری از موارد تغییرات نولیبرال طی جابجایی «از» رژیمهای اقتدارگرا «به» دموكراسیهای پارلمانی روی داده است. مهمترین کشور از حیث نتایج مثبت آن - یعنی چین - به هیچوجه طبق نسخههای واشنگتن عمل نكرده است، چنانکه جوزف استیگلیتز و بسیاری افراد دیگر اشاره كردهاند. چین خیلی تدریجی و محتاط اقدامات متقابلی صورت داد مثلا برای جلوگیری از بیكاری گسترده. بنابراین، اگر مشخصا چین را در نظر بگیریم نه در دیدگاه کلاین میگنجد و نه در دیدگاه زکریا. در واقع نوعی همگرایی بین دیدگاه لیبرالها و چپها وجود دارد كه مدعیاند چین نسخههای واشنگتن را اجرا میكرد. درحالیكه اینطور نبود. بنابراین، چین موردی استثنایی است که ثابت میكند نسخههای واشنگتن در دهههای 1980 و 1990 نه سودمند بلكه فاجعهآمیز بودند. شما استدلال کردهاید که جهان از اجماع واشنگتن به سوی اجماع پكن رفته، اگرچه این دو عبارت ابداع شما نیست. این دو چه فرقی با هم دارند؟ و آیا به نظر شما ظهور چین بهعنوان یك قدرت اقتصادی میتواند الگویی برای كشورهای دیگر باشد؟ چینیها خودشان خیلی مراقباند كه به الگو تبدیل نشوند. از بعضی جهات، تجربه چین یك الگو است؛ به این معنا كه اصلاحات بازار باید بسیار بااحتیاط و بهتدریج انجام شود و همیشه همراه با اقدامات دیگری باشد كه اثرات منفی آزادسازی را خنثی کند. از این نظر، این تغییرات در برداشتی عام میتوانند همچون نسخهای باشد كه عكس و متضاد اجماع واشنگتن است. اما برخلاف اجماع واشنگتن، اجماع موسوم به پكن برخلاف طرح «یك نسخه واحد برای همه» است. چینیها بهخوبی میدانند موفقیت اصلاحاتشان فقط معلول رویه خاصی نیست كه اتخاذ كردهاند - سیاست اصلاحات تدریجی و از این دست مسائل - بلكه درنتیجه میراث تاریخیشان است كه در جاهای دیگر وجود ندارد. برای نمونه، دو میراث در توفیق اصلاحات چین مهم بود: اول، سنتی انقلابی كه شرایط بسیار برابری را در كشور به وجود آورد. چین برخلاف اتحاد جماهیر شوروی از طبقه دهقانان سلب مالکیت نكرد یا آنها را از بین نبرد، بلكه وضع دهقانان را از طریق پیشرفتهای بهداشتی و آموزشی ارتقا داد که هر دو از دستاوردهای عمده دوران «قبل از» اصلاحات به شمار میرفت. پس چینیها دهقانان زیادی داشتند كه نهفقط تأمینكننده نیروی كار ارزان بلكه منبع تودههای عظیمی از کارآفرینان کسبوکارهای خرد بود، آنها این نیروی كار را به شكل محلی بسیج و به رشد بازار داخلی چین بدل كردند. این روند در نرخ بالای رشد اقتصادی چین بسیار مهم و اساسی بود. میراث مهم دیگر چین بازمانده از اقتصاد بازار دوران متأخر امپراتوری بود که دهقانان و صنعتگران را در مبادلات گسترده بازار دخیل کرد ولی اقتصاد بازار از نوع سرمایهداری نبود، به این معنا كه مبادلات بازار منجر به سلب مالکیت گسترده از دهقانان نشد. پس ویژگیهای نیروی كار چین بسیار متفاوت با نیروی کار غربی بود. در غرب نیروی کار محصول فرایند تبدیل تودهها به پرولتر، تخصصیكردن و تقسیم كار بود. این شرایط در چین نتیجه میراثهایی است كه نه جای دیگری یافت میشود و نه میتوان تكثیرشان كرد. مثلا در آفریقای جنوبی سلب مالکیت گسترده از دهقانان اتفاق افتاد. بنابراین، روشن است كه مناطق مختلف جهان جنوب، میراثهای متفاوتی دارند و ازاینرو، باید سیاستهایی متناسب با این تفاوتها تدوین کنند. به این اعتبار، چین نمیتواند الگویی برای مناطق دیگر باشد، جز از این نظر که دنبالهروی اجماع واشنگتن نبوده است. عنوان آخرین كتاب شما «آدام اسمیت در پكن: تبارهای قرن بیستویكم» است. كلمه اسمیت برای بسیاری از چپها واژه رکیکی است، هرچند برای بسیاری دیگر یك قهرمان است. چرا آدام اسمیت و چرا در چین؟ یكی از دلایل استفاده از نام آدام اسمیت در عنوان كتاب این است كه سالهاست كتاب «ثروت ملل» را میخوانم و در كلاسهایم تدریس میكنم. همواره گفتهام چطور قرائتهای لیبرالی یا نولیبرالی از آدام اسمیت قرابت کمتری با اصل متن او دارند. مثلا، در «ثروت ملل» هیچ ردپایی از ایده بازارهای خودتنظیمگر و دست نامرئیای كه بناست حاكم باشد به چشم نمیخورد. از این كتاب فقط دستگیرتان میشود كه دولتها باید با استفاده از بازارها و به اتکای آنها حكومت كنند. بنابراین «بازار» دست نامرئی «دولت» است. به جای حكمرانی بوروكراتیك، در بسیاری از مواقع میتوان با سازماندهی مبادلات و تقسیم كار میان شهروندان و سپس تنها با اداره این فرایندها بهمراتب كارآمدتر حكومت كرد. حتی اینكه میگویند اسمیت مدافع توسعه سرمایهدارانه است مبنایی در كتاب «ثروت ملل» ندارد. این كتاب پر است از اظهاراتی با این مضمون که دولت باید بین سرمایهداران رقابت ایجاد کند. ولی در هیچ جای این كتاب نمیبینید كه دولت باید به نفع سرمایه بین كارگران رقابت ایجاد كند. اینكه اسمیت با تقسیم كار موافق است نظیر آنچه در صنایع بزرگ در دوران بهاصطلاح تیلوریسم، مدیریت علمی1 یا فوردیسم2 تجربه شد، باز در این كتاب مطرح نمیشود. اسمیت به اندازه کارل ماركس آگاه بود كه این شكل از تقسیم كار، در واحدهای بزرگ با اندکی تخصصگرایی، بر كیفیت فكری و حتی اخلاقی نیروی كار اثر منفی میگذارد. بنابراین، او مدافع نوع دیگری از توسعه است كه در آن خبری از سلب مالکیت از كارگران نیست. اسمیت از دهقانان تصور بسیار مثبتی دارد و آنها را نیروی كار انعطافپذیری میداند كه میتوانند بر خود مدیریت كنند. اما چرا آدام اسمیت در پكن؟ به دو دلیل: نخست اینكه، اسمیت در «ثروت ملل» متوجه بود آن نوع رشد مبتنی بر واحدهای کوچک و تولید محصولات کشاورزی به مراتب سازندهتر و به لحاظ اجتماعی مفیدتر از الگوی اروپایی «رشد برونگرا» است، یعنی رشدی كه به جای تکیه بر صادرات متكی بر تجارت از راه دور است، نظیر گسترش اقتصاد اروپایی از طریق اجاره كارخانهها و شركتها. به عبارت دیگر، به زعم اسمیت در مسیر فرایند مدرنیزاسیون، به عوض حركت از تجارت از راه دور به تولید صنعتی و سپس تولید كشاورزی باید از تولید كشاورزی به تولید صنعتی و سپس تجارت خارجی رفت. اسمیت دو الگو تأسیس كرد: یكی آنچه میتوان در اروپا دید و دیگری آنچه در چین. بنابراین اسمیت در مقایسه با ماركس و نظریات بعدی توسعه سرمایهدارانه دیدگاه مثبتتری نسبت به توسعه غیرسرمایهدارانه بازارمحور داشت؛ نظیر آنچه در شرق رقم خورد. دلیل دیگر اینكه، اگرچه هیچ نشانهای ندارم كه دنگ شیائوپنگ در زمان اصلاحات چین «ثروت ملل» را خوانده یا متاثر از آن بوده ولی الگویی را دنبال كرد كه از منظر این بحث میتوان «اسمیتی» نامید: سیاست اصلاحات تدریجی، استفاده از بازار بهعنوان ابزار حکمرانی، اصلاحات اولیه در کشاورزی، و سپس حركت به سمت صنعت و تجارت خارجی که سرمایهداران را وادار به رقابت با هم میکرد.بنابراین، از طرفی اسمیت نگاه خاصی به چین داشت، و از طرف دیگر اصلاحات چین و توفیق آن از دریچه دیدگاه اسمیت، این دو با هم كلید جدیدی برای تفسیر «ثروت ملل» در اختیار ما میگذارند - این شد كه عنوان كتاب را «آدام اسمیت در پكن» گذاشتم. شما میگویید دولت چین بین سرمایهداران رقابت ایجاد میكند، اما رسانهها و حتی دانشگاهیان به اكثر آمریكاییها القا میكنند كه سرمایهداران در امور جاری چین دخالت زیادی دارند. آیا این نگاه كاملا اشتباه است یا بهرهای از حقیقت دارد؟ بستگی دارد به ارزیابی ما از آنچه در چین رقم میخورد که بسیار هم دشوار است. چون چین سرزمین پهناوری است که در آن چیزهای بسیار گوناگونی همزمان در جاهای مختلف در جریاناند. اما در كل باید بگویم از میان سه سناریوی ممکنی که میگویند در چین جاری است، به نظرم غیرمحتملترینشان این است که سرمایهداران دولت را کنترل میکنند. سناریوی معقولتر این است كه بین حزب كمونیست - كه بر دولت نظارت دارد - و سرمایهداران مختلف توافقی وجود دارد، ولی بیش و پیش از همه با سرمایه چینیهای خارج از کشور، نه با سرمایه ژاپنیها یا غربیها. من هرگز به استدلال قانعكنندهای بر نخوردهام كه ثابت کند سرمایه چینیهای خارج از کشور بر حزب كمونیست تسلط دارد تا حزب کمونیست بر سرمایه آنها. بنابراین، در بهترین حالت مبادلهای سیاسی بین آنها برقرار است، ولی نه مبادلهای که به کنترل چینیهای خارجنشین بر حزب بینجامد. سناریوی سوم اینكه این روزها در چین هیچکس بر بخش عمدهای از دولت نظارت ندارد؛ به نظرم این احتمال معقولتر از آن احتمالی است كه میگوید سرمایهداران دولت را كنترل میكنند. چون رهبری حزب دستورات اجرائی کلی را مشخص میكند و اكنون میكوشد تغییر جهت دهد، اما سطوح میانه حزب از هم پاشیده - كادرهای حزب عمدتا مشغول تجارت شدهاند - و کنترل اوضاع برای ردههای بالای حزب سخت شده است. از اینرو، در مجموع با یكی از این دو امكان طرفیم: یا حزب بر دولت نظارت دارد و با سرمایهداران خارج از کشور و تا حدودی هم با شركتهای چندملیتی نوعی مبادله سیاسی دارد - که من فکر نمیکنم با شرکتهای چندملتی رابطهای داشته باشد - یا اینکه نه سرمایهداران و نه حزب كمونیست هیچیك نمیتوانند به دولت خط بدهند. مسلما من هیچ نشانهای نمیبینم كه سرمایهداران مثل کشورهای غربی كنترل دولت را در دست داشته باشند. پس شاید مسئله بر سر تعریف باشد. در نظر بسیاری از چپگرایان گسترش بازار و حضور مبادلات اقتصادی همراه است با اجبار و تهدید سیاسی كه عموما پیامدهایی منفی برای جهان جنوب دارد. از سوی دیگر، لیبرالها یا شاید نولیبرالهایی هستند كه معتقدند گسترش بازارها در مجموع پیامدهای خوبی دارد. البته كه در هر دو طرف دیدگاههای متفاوتی وجود دارد اما هر دو، اقتصاد بازار را با سرمایهداری یكی میگیرند. همه بر سر این موضوع متفقالقولاند اما احساس میكنم نظر شما چیز دیگری است. چون بسیاری از نقدهای رایج به نولیبرالیسم کارکرد و گسترش بازارها را فینفسه با سرمایهداری یكی گرفتهاند، میتوانید تفاوت ایندو را توضیح دهید؟ بله این دیدگاهی شایع درباره بازارها و سرمایهداری است، اما از حیث نظری و سیاسی افتضاح است. اصطلاح بازار در دو معنای متفاوت به كار میرود: نخست به این معنا كه مردم برای مبادله محصولاتشان جایی جمع میشوند. این محصولات متفاوتند چون نتیجه تقسیم كار میان افرادی است كه به بازار میآیند. اتکا به مبادله کالابهکالا یا شکلهای مختلف برنامهریزی متمرکز در برخی فرایندها جواب میدهد و در برخی نه. بماند که در اقتصادهای سرمایهدارانه مثل ایالات متحده نیز برخی بخشها کاملا برنامهریزیشده هستند. مجتمع نظامی- صنعتی بیشتر یک اقتصاد متمركز است تا اقتصاد بازار. سرمایهداری هرجا جواب داده به همان اندازه بازار متکی به برنامهریزی مرکزی بوده. مثلا، شركتهای بزرگ به جای اینکه برای بسیاری از معاملاتشان از بازار استفاده کنند این مبادلات را درون سازمان خودشان انجام میدهند. بنابراین، اقتصاد برنامهریزیشده و دستوری لزوما ربطی به سوسیالیسم یا اشكال ضدسرمایهداری تولید و مبادله ندارد. از اینرو، به نظرم دیوانگی است بكوشیم در یک اقتصاد اسما سوسیالیستی جمیع مبادلات را برنامهریزی کنیم چون در این صورت بازار به فعالیتهای مخفی كشیده میشود. در اتحاد جماهیر شوروی، در یك مقطع، کالاها از سیستم برنامهریزیشده غیبشان میزد و سر از بازار زیرزمینی درمیآوردند و به صورت غیررسمی مبادله میشدند. این روند تا فروپاشی شوروی ادامه داشت و تصلب برنامهریزی مرکزی کار را به جایی رساند که هیچکس هیچچیز را برنامهریزی میکرد، چون كالاها وارد اقتصاد دیگری شده بودند. بنابراین، اگر انواع گوناگون مبادلات در قالب بازار سازماندهی شوند بسیار مؤثرتر است. در اینجا سرمایهداری به صحنه میآید نه چون یك بازار هست، بازارها قبل از سرمایهداری هم وجود داشتند. چین نمونهای از یک جامعه با محوریت اقتصاد بازار بود كه درعینحال سرمایهدارانه نبود. ورود سرمایهداری به صحنه با این دو چیز رقم میخورد: نخست زمانیكه سرمایهداران برجهای فرماندهی جامعه را اشغال میكنند (یعنی دولت) و دوم زمانیكه اقتصاد بازار تابع انواع فرایندهای «تخریب خلاق» میشود که پیوسته اقتصاد بازار را بیثبات میکنند. به این دلیل فرنان برودل سرمایهداری را «ضد بازار» مینامد. چون سرمایهداری به بازار نیاز دارد ولی درعینحال با بیثباتکردن بازار شکوفا میشود، مثلا با ایجاد عدم توازن بین عرضه و تقاضا که فرصتهایی برای سوداگری فراهم میکند. مسلما بازارهایی که نظارتی بر آنها نیست معمولا اقشار سرمایهدار قدرتمندی تولید میکنند كه میتوانند بازار را بیثبات كنند. اما من به شخصه، هرگز نفهمیدم چطور میتوان جامعهای در مقیاس ایالات متحده آمریكا، چین یا شوروی سابق یا جهان را بدون مبادلات بازاری سازماندهی كرد. اگر بازارها تجلی همکاری بین افرادی باشند كه در حوزههای مختلف کاری تخصص دارند، اغلب كارآمدترین شکل برای مبادلهاند. شما در كتابتان از مرگ نولیبرالیسم میگویید و این مسئله برخی را مبهوت كرده. دقیقا در سی سال گذشته چه اتفاقی افتاده كه باعنوان «نولیبرالیسم» یا «بنیادگرایی بازار» شناخته میشود و آیا واقعا دورانش به سر آمده؟ اگر بله، چه چیز از پس آن خواهد آمد؟ بعد از جنگ جهانی دوم، این ایده مطرح بود كه بازارها باید تنظیم شوند تا هم رفاه به بار آورند و هم توسعه. همچنین در آن دوره، در چارچوب نظریات اقتصاد توسعه، فضایی باز شده بود برای آنچه «صنعت نوپا» نامیده میشد. یعنی پیش از اینکه کشورهای نسبتا فقیر بتوانند وارد رقابت شوند باید خود را تقویت و از خود محافظت کنند. اما بعد، تقریبا بین سالهای 1979 تا 1982، اساسا طی تغییر بزرگی كه تحت عنوان نولیبرالیسم - یا به قول برخی یك ضدانقلاب نولیبرال - صورت گرفت، قید همه آنچه بعد از جنگ مطرح بود زده شد. یک ایدئولوژی بسط یافت كه بازارهای خودتنظیمگر را هم راهحلی برای رفاه میدانست و هم برای توسعه. اما چرا ضدانقلاب نامیده شد و چرا ضد انقلاب بود؟ چون آنها كه در قدرت بودند كوشیدند دولت رفاه را از بین ببرند. بدیهی است كه ضدانقلابها همهجا موفق نبودند. اما آنها سعی خود را کردند دولتهای توسعهگرا را از بین ببرند و به حرکتهای جهانی سرمایه اجازه تاختوتاز آزادانه بدهند. هرجا كه این جریان ظاهر شد توانست از سودآورترین موقعیتها بهره ببرد. پسِ پشت ایده «جادوی بازار» ایده امتیازدهی به سرمایه با ایجاد سودآورترین شرایط سرمایهگذاری در سراسر جهان نهفته بود. این امر از طریق شعار بدنام مارگارت تاچر اشاعه یافت که میگفت در رقابت همه با همه برای امتیازدهی به سرمایه «هیچ بدیلی وجود ندارد». این روند در بسیاری از كشورها و مناطق فاجعهآمیز بود. البته در كوتاهمدت برای برخی از كشورها و مناطق و در بلندمدت برای بعضی دیگر بسیار هم مفید بود. ایالات متحده كشوری بود كه در كوتاهمدت بیشترین سود را از این ماجرا برد، كشوری كه در دهه 1970 گرفتار بحران عمیقی بود و بعد تبدیل شد به سردمدار پیشبرد مالیهگرایی و در نتیجه سرمایه زیادی جذب كرد. این فرایند ایالات متحده را قادر ساخت با دنبالكردن سیاستهای بیشازحد كینزی از راه کسر بودجه تأمین مالی3 كند- یعنی افزایش بدهی دولت و اقتصاد آمریكا به مابقی جهان. بنابراین سرمایه بهطور گستردهای به سوی ایالات متحده سرازیر شد و قدرت سیاسی و اقتصادی آمریکا را در جهان افزایش داد. بدینسان، از اواخر دهه 1980 و بهویژه دهه 1990 این تصور شایع بود که ایالات متحده «احیا شده». بااینحال، همه این توفیقات مبتنی بود بر وابستگی هرچه بیشتر ایالات متحده به منابع مالیای که از خارج میآمد. در سال 2007 بالغ بر دو میلیارد دلار در روز از کشورهای دیگر به ایالات متحده میآمد تا آمریكا حساب جاری خود را تراز و مابهالتفاوت واردات به صادرات و مصرف به تولید را جبران کند. از سوی دیگر، بسیاری از كشورهایی كه از دهه 1970 بدهكار شده بودند، ناگهان قحطی سرمایه و ازاینرو، كوچكسازی گستردهای را از سر گذراندند. اقدامات شوكدرمانی این روند را تشدید کرد. اغلب میگفتند شوکدرمانی علاج کار است اما در نهایت بدتر از خود بحران از آب درآمد. چون این کشورها با آزادگذاشتن حركت سرمایه به سرمایهداران اجازه میدادند منابع مالی را به ایالات متحده منتقل كنند و اوضاع تراز پرداخت این کشورها را بدتر کنند. كشورهایی ذینفع ماجرا اغلب كشورهای آسیای شرقی بودند که در دهه 1970 بدهكار نشده بودند؛ ازاینرو، آنها به اندازه کشورهای دیگر در مقابل اختلالهای ناشی از جهتگیری مجدد سرمایه جهانی كه به سوی ایالات متحده سرازیر شده بود آسیبپذیر نبودند. تازه، این كشورها از نیروی كار بزرگ و رقابتپذیری برخوردار بودند که نهتنها ارزان بلکه تحصیلكرده و سالم بود. به علاوه، کشورهای شرق آسیا از نعمت انبوه كارآفرینان كوچك برخوردار بودند كه آنها را قادر به توسعه گسترده روالهای پیمانكاری میکرد و به آنها قدرت بالایی برای رقابت با ساختارهای بوروکراتیک شركتهای بزرگ غربی میبخشید. سپس این شركتهای غربی باید ساختار خود را با روالهای پیمانكاری در شرق آسیا از نو تطبیق میدادند تا بتوانند از آنها استفاده کنند. بنابراین تركیبی از فجایع اقتصادی در برخی مناطق و پیشرفتهای اقتصادی در مناطق دیگر وجود داشت. خروجی نهایی این تركیب آمریکایی بود كه قدرت اقتصادی و سیاسیاش را دوباره زنده كرد اما بدهیهایی روی هم تلنبار میکرد كه بیش از پیش ناپایدار بود. كشورهای دیگر انباشت مازاد میكردند و به تدریج بدهی ایالات متحده را تأمین میکردند. با این اتفاق نوعی جابهجایی در روابط قدرت رخ داد. ایالات متحده بیش از پیش به كالاهای ارزان و اعتباراتی با سود کم وابسته شد كه از کشورهای دیگر میآمد. البته كشورهای دیگر نیز برای فروش كالاهایشان به بازار آمریكا وابسته شدند. اما وابستگی به عرضه كجا و وابستگی به تقاضا كجا. آنها كه وابسته به تقاضا هستند میتوانند بازی را عوض كنند و تقاضای داخلی به وجود آورند، چون عرضه را در دست دارند. اما آنها كه وابسته به عرضه خارجیاند همیشه با این خطر روبهرویند كه نتوانند عرضه داخلی - یعنی هم منابع مالی و هم كالاهای ارزان - را احیا كنند. بنابراین منفعت این عدم توازن ابتدا به جیب ایالات متحده میرفت، ولی اکنون هرچه بیشتر به جیب طلبكاران خارجی میرود و این جایی است كه امروز [مه 2008] بدان رسیدهایم. زكریا و دیگران میگویند: «بله، ما میتوانیم با این شرایط سازگار شویم». اما سازگاری یعنی تقسیم قدرت در سطح جهان و تقسیم قدرت یعنی چهبسا باید به جای توصیه کشورهای دیگر به «تعدیل ساختاری» خودمان هم تابع آن شویم. یعنی شاید مجبور شویم سبک جاافتاده زندگی آمریکایی را تغییر دهیم، چون دیگر نمیتوان آن را در مقیاسی بزرگتر بازتولید کرد. الگوی مصرف بالای انرژی به سبکی که در ایالات متحده شاهدیم نمیتواند در سراسر جهان پیاده شود. اگر چین و هند همان الگو را اتخاذ کنند چهبسا خودشان و بقیه را به مرگ و نابودی بکشانند. بنابراین مذاکراتی باید صورت گیرد که از طریق آن آمریکا سبک زندگیاش را تغییر دهد. ولی باز هم آمریکاییها از نظر رفاهی جایگاه باثباتتری خواهند داشت. اما این امر نیازمند تعدیل است. ولی بهلحاظ سیاسی چه اتفاقی در آمریکا محتملتر است؟ اینکه اكثریت قریب به اتفاق مردم آمریكا که بهرهای از این 30 سال نبردهاند باور کنند تغییراتی كه توصیف میکنید برایشان مفید است؟ چقدر احتمال دارد که آنها داوطلبانه دست از «سبک زندگیشان» بردارند و شاید مهمتر، راضی شوند آینده و ثروتشان را به آینده و ثروت مردم کشورهای دیگر گره بزنند؟ قبول، ولی فقط یك نمونه را در نظر بگیرید. دقیقا قبل از جنگ عراق در سال 2003، غول رسانهای، روپرت مرداك گفت اگر جنگ بتواند قیمت نفت را از بشكهای 30 دلار به 20 دلار كاهش دهد دستاورد بزرگی است، چون بستری فراهم میکند تا سبک زندگی آمریکایی در جهان تکثیر شود. برنامه این بود. اكنون، به جای سقوط قیمت نفت، تا امروز [مه 2008]، قیمت نفت چهار برابر شده است. این به چه معناست؟ اولا، اگر هنجارهای مصرف آگاهانه تغییر نكنند، مثلا در جهت كاهش شدت مصرف انرژی، بازار دخالت میكند و تداوم برخی هنجارهای مصرف را هزینهبر میکند، و تازه بعد از افزایش قیمتها مردم دست به كاری میزنند كه باید قبلتر انجام میدادند. بهعبارت دیگر، اگر تصمیمات آگاهانه گرفته نشوند و مردم منتظر افت و خیزهای بازار باشند، این افت و خیزها تغییرات را به زور صورت میدهند. ثانیا، ایالات متحده قدرت كنترل بازار جهانی (اجتماع جهانی تولیدكنندگان و مصرفكنندگان) را ندارد بهصورتیکه تداوم هنجارهای مصرفیاش را ممکن كند. وقتی بوش پدر به ریو دو ژانیرو رفت، در نشستی كه پایه و اساس پیمان كیوتو [برای کاهش تولید گازهای گلخانهای] شد گفت: «سبک زندگی آمریكایی جای مذاكره ندارد». خب، اتفاقا باید درباره سبک زندگی آمریكایی بحث و مذاکره شود، چون ایالات متحده قدرت تحمیل آن را ندارد. حالا این برای رفاه آمریكاییها خوب است یا بد؟ به چیزهای زیادی بستگی دارد اما دلیلی ندارد بد باشد، بهویژه برای نسلهای بعدی. ازسرگیری بحث درباره هنجارهای مصرف بهلحاظ زیستبومی برای نسل بعدی كاملا حیاتی است. بهعلاوه، انتخاب بر سر جنگ یا مذاكره است؛ جنگهایی مثل همین نمونههای اخیر که پیامدهای فاجعهباری برای قدرت و رفاه ایالات متحده داشته، یا مذاكره مستقیم و غیرمستقیم بر سر سبكی جدید از زندگی. بنابراین، ممكن است مردم الساعه آماده نباشند، اما سرانجام به نحوی از انحا مجبور خواهند شد و این الزاما برای رفاه مردم آمریکا بد نیست. آنچه در پاسخ شما به نظرم مسئلهدار رسید این است كه بازار (مثلا فشار جهانی برای تعیین قیمت نفت) آنقدر توان محرک دارد که میتواند اقتصاد جهانی و سبكهای زندگی را طوری دگرگون کند که نجاتبخش همه ما باشد. مردم احتمالا چنین اطمینانی به بازار ندارند، چون هرچند برای تأمین مایحتاجشان روی بازار حساب میكنند اما بازار در طول تاریخ آمادگی چندانی در مقابله با معضلات ماوراء اقتصادی نشان نداده- بهویژه در مقابله با معضلات زیستبومی كه اینروزها نقل محافل آمریكا و اروپا است. نظرتان راجع به نهادهای گوناگون نظارتی در سراسر جهان که بسیاری معتقدند برای مواجهه با فجایع زیستبومی لازماند چیست؟ نهادهایی که پیش از بهصدادرآمدن زنگ خطرهای بازار دست به کار شوند که شاید تا آن موقع هم کار از کار گذشته باشد. قبول دارم تكیه صرف بر نیروهای بازار برای حل معضلات زیستبومی دیوانگی است. مذاكرات و توافقات آگاهانه درباره آنچه مجازیم سر طبیعت بیاوریم در تغییر هنجارهای مصرف مهم است. اما ممكن است بازار به حصول چنین پیمانهایی كمك كند یا مانع از تحقق آنها شود. برای مثال، در دهه 1970 وقتی قیمت نفت در سطح امروز [مه 2008] بود، در دولت كارتر اقداماتی برای تغییر هنجارهای مصرف انرژی صورت گرفت. سپس، به محض اینكه ضد انقلاب جرقه فروپاشی بازار نفت را زد و بهای نفت بهشدت سقوط كرد، دیگر انگیزهای برای دنبالکردن این نظر نماند و سر و کله خودروهای شاسیبلند (SUV) در همهجا پیدا شد. اكنون با افزایش اخیر قیمت نفت، صحبت درباره الگوهای مصرف بهینه دوباره مطرح شده است. بدیهی است آنها به خودی خود نمیتوانند مشكل را حل كنند چون همچنان شما تصمیمگیرندهاید، اما اگر بهای نفت بار دیگر دو یا سه برابر شود مردم به این نتیجه میرسند كه شاید بهتر باشد عادتهای زندگیمان را تغییر دهیم. مثال دیگر اینكه، بوش پسر بهتازگی [مه 2008] از عربستان سعودی بازدید كرده و از سعودیها خواسته نفت بیشتری استخراج كنند و آنها نیز نپذیرفتهاند. این چه معنایی دارد؟ بوش میخواهد شرایطی برای حفظ الگوهای مصرف آمریكا فراهم كند اما قدرت ندارد سعودیها را مجبور به تمکین كند. واضح است كنگره میخواهد قطعنامههایی تصویب كند كه سعودیها نتوانند از آمریكا اسلحه بخرند مگر اینكه بپذیرند نفت بیشتری تولید كنند. بنابراین مسئله بر سر تداوم برخی الگوهای مصرف است اما قدرت آن دیگر وجود ندارد. بالاخره یکجا باید وا داد.
پینوشتها: 1- مکتب «مدیریت علمى» در اواخر قرن نوزدهم میلادی با فردریک وینسلوتیلور به وجود آمد. این جریان كه به تیلوریسم معروف است بر نگرش سازمانی بر مبنای تقسیم کار و تخصص و سلسلهمراتب اداری تأکید دارد. تیلوریسم انسان را صرفا موجودى اقتصادى و بهعنوان یکى از عناصر مادى و فیزیکى سازمان تلقی و براى بهحرکت درآوردن کارکنان یک سازمان انگیزهها و عوامل مادى محیط کار را لحاظ میكرد؛ عواملی چون شرایط فیزیکى محیط کار، مدت زمان کار و... سازمان در تیلوریسم سیستمی بسته و بىارتباط با محیط پیرامون است. 2- فوردیسم گرایشی متأثر از نظام اقتصادی حاکم بر کارخانههای خودروسازی هنری فورد در آمریکا بود. این گرایش مدعی ترکیبی از قیمت پایینتر و دستمزد بالاتر و خط تولید بهبودیافته و بازاریابی و تسهیلاتی خاص برای مصرفکننده بود. 3- Deficit financing به این معنا كه بهمنظور بسط فعالیت اقتصادی کسری بودجه ایجاد كنند یا بیکاری را از طریق تزریق قدرت خرید بیشتر در اقتصاد كاهش دهند. یا مخارج اضافی از طریق قرضکردن تأمین شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.