دنياي پر از پارچه لالهزار
احمد مسجد جامعي
از سرگرمیها و کلاسهای تجربی دختران و بانوان، کلاسهای خیاطی و گلدوزی و بافتنی بود که در کوچه ثقفی، روبهروی خانه ما، یکی از خانهها به آن میپرداخت و عدهای از دختران و بانوان محل در آنجا آموزش میدیدند و برای خود و دیگران لباس میدوختند. این کلاسها گاهی هم با مجوز وزارت کار آن روزگار بود. به خاطر دارم که آن زمانها، صندوقی بود که مادرم پارچههای نو و نفیس را در طرحها و رنگها و جنسهای مختلف نظیر حریر، ترمه، مخمل، ابریشم، زربافت و ساتن در آن نگه میداشت و همیشه هم آن صندوق بوی نفتالین میداد و هربار که میخواست لباس تازهای برایمان بدوزد، پارچهای را از پارچههای نفتالینزده درون صندوق برمیداشت. بیشتر این پارچهها، هدیه یا سوغاتیهای خویشان و دوستان و برخی از آنها ارمغان سفرهای زیارتی یا سیاحتی پدرم، مادرم یا دیگر بستگان به لبنان، اردن، سوریه (یا به گفته قدیمیها، شامات که هر سه آنها را در برمیگرفت)، فلسطین، کربلا، نجف، مکه، مدینه، مشهد، ترکیه و گاهی کشورهای اروپایی بود. گاه در بین این سوغاتیها، گالشهای زنانه مشکیرنگ و براق خارجی یافت میشد که درون آنها با مخمل قرمز زیبایی پوشیده شده بود. این کفشها که پا در آنها بسیار راحت بود، مخصوص مادربزرگم بود. بخشی از پارچههای درون صندوق نیز، پارچههایی بود که با مادرم، از سفرهای زیارتی یا از بازار یا از «مغازهای روسی» در لالهزار میخریدیم. در گوشهای از بازار تهران در اطراف امامزاده زید، درست در ضلع جنوبی مدرسه حافظ، پارچه فروشهایی بودند که مغازهای نداشتند، بلکه در پیشخوانهای آهنی، جنس خود را عرضه میکردند و به آنها کیلوییها میگفتند. این پارچهها در واقع قوارههای ناقص پارچههایی بود که قبلا فروش رفته بودند و آخر طاقه آنها باقی میماند. این پارچهها که در بین آنها نمونههای گرانقیمت هم یافت میشد، ارزانتر از پارچههای مغازه بود ولی برای همهکس نمیشد از آن لباس دوخت، به قول امروزیها تکسایز بود، هرچند در میان آنها پارچههای نفیس هم دیده میشد و مشتریهای فراوان داشت. قسمتی از بازار پارچهفروشها و کیلوییها در روزهای شنبه تعطیل بود؛ زیرا آنها آیین کلیمی داشتند و در آن روز به کسبوکار نمیپرداختند و در شرایط عادی چراغی هم، حتی در خانه، روشن نمیکردند. مادرم آخر هر سال، خمس پارچهها را به این صورت پرداخت میکرد که پارچهها روی هم ميچید، سپس شروع به شمارش میکرد و پنجمین پارچه خمس به حساب میآمد و کنار گذاشته میشد و در ادامه، باز شمارش از یک شروع میشد و باز، پنجمین پارچه کنار گذاشته میشد و سپس این پارچههای کنار گذاشته شده، به امام جماعت پارسای مسجد عودلاجان، مرحوم سید احمد لواسانی، سپرده میشد تا به نیازمندان اهدا شود. در آن سالها، وظیفه دوختو دوز به عهده خانم خانه بود و از دوخت پرده و پشتدری گرفته تا ملافه و لباس اعضای خانواده، همه و همه، هنر دست مادران بود. پشتدریها بیشتر از تترون انتخاب میشد که با گلدوزی و سوزندوزی تزیینش میکردند و باریکهای از بالا و پایین آن را برمیگرداندند و میدوختند و به تعبیر خودشان سجاف میزدند و از درون آن کش قیطونی یا نخ قندی میگذراندند و به دوسر آن منگوله میزدند تا بتوان آن را به چهار میخ کوچک کوبیده بر چهارسوی درها و پنجرههای چوبی آن موقع، نصب کرد. ملافه تشکها، بالشها، پتوها و لحافکرسی نیز از جنس متقال، کتان، چلوار و چیت بود که اینها را گاهی از پارچهفروشهای دورهگرد یا آرشین مالآلانها که غالبا کلیمی بودند میخریدند. آرشین مالآلانها یک نیممتری فلزی داشتند که در پارچهفروشیها هم بود، آنها جلوتر میرفتند و جنس خود را داد میزدند و باربری پارچههای آنها را جابهجا میکرد. اما در خانه ما، امکان تأمین پارچه با این شیوهها نبود، برای مثال ما در زمستان سه کرسی میگذاشتیم، یعنی سه لحاف کرسی و 12 تشک و به همین میزان متکا و بالش و پشتی. چادرشبی که نقش و نگاردارتر از بقیه بود، روی کرسی پهن میکردند و در خانه ما روی آن قالیچهای پهن میشد که هم گرما را بهتر نگه دارد و هم جلوهای زیباتر به کرسی بدهد. از اینرو به ساختمان جهان در خیابان بوذرجمهری در غرب چهارراه گلوبندک میرفتیم. این ساختمان آجری قرمزرنگ، یادآور بناهای دهه 30 تهران است. در اطراف در که به شکل طاقنما بود، کنار پنجرههای بزرگ آن، سنگ سفید زیبایی کار شده بود. در سوی کمرکش ساختمان، دو تصویر مشابه از زنی عشایری به چشم میخورد که لباسی چیندار و سنتی بر تن و شالی بر سر و سبدی بر روی آن داشت. در این مغازهها همهگونه پارچههای بافت داخل عرضه میکردند و شاید مالک آن، صاحب شرکت جهانچیت بود. به هر حال ما از اینجا پارچهها را به صورت توپی خریداری میکردیم. مادرم پارچههای بردار یا دولاعرض، یعنی پر عرض را ترجیح میداد و آنها را از عرض کنار هم میگذاشت و با همان چرخ خیاطی دستیاش به یکدیگر میدوخت تا بتواند برای لحافها و لحاف کرسیها و تشکها و بالشها و پتوها، ملافه بدوزد. گاهی ما هم دستگیره چرخ را میگرفتیم که مثلا کمک کنیم، در حالیکه میخواستیم بازی کنیم. اینجا بود که خط دوختودوز بالا- پايین میشد و مادرم دوباره بايد پارچه را میشکافت و از نو میدوخت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.