|

مروری کوتاه بر کتاب «ژن: تاریخچه‌ای خودمانی»

ماجرای شکست امپراتور

پوريا ناظمي

«سیدارتا موکرجی» (Siddhartha Mukherjee)، نویسنده هندی‌تبار آمریکایی، سال ۲۰۱۱ با انتشار کتاب فوق‌العاده جذاب و تأثیرگذار خود به نام «سرطان: امپراتور بیماری‌ها» به نامی آشنا برای عموم مردم بدل شد. این کتاب که جایزه پولیتزر را برای او به ارمغان آورد، یکی از بهترین کتاب‌هایی بود که در زمینه یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های انسان در زمینه سلامت (یعنی بیماری سرطان) نوشته شده است. او در این کتاب با مهارت خاصی به روایتی دوگانه پرداخت و داستان شخصی و خانوادگی خود را با تاریخ علم و دستاوردهای علمی در بررسی این بیماری گره زد و اثری خواندنی و آگاهی‌بخش را خلق کرد.

سال گذشته میلادی (۲۰۱۶) او کتاب دیگری را با موضوعی فوق‌العاده مهم منتشر کرد و بار دیگر توجه مخاطبان عام و جامعه علمی را به خود جلب کرد. کتاب «ژن: تاريخچه‌اي خودماني» به داستان یکی از مهم‌ترین و درعین‌حال مرموزترین ساختارهای طبیعت می‌پردازد. از چند‌ هزار سال پیش و بسیار قبل از آنکه انسان کوچک‌ترین ایده‌ای از ماهیت علمی زیست‌شناسی بدن داشته باشد، سؤال مهمی ذهن فلاسفه و پزشکان باستان را به خود مشغول کرده بود: چرا کودکان برخی ویژگی‌های والدین خود را به ارث می‌برند و چه چیزی ما را به آن چیزی تبدیل می‌کند که هستیم. از «فیثاغورث» گرفته تا «ارسطو»، هر کدام دیدگاه‌های متفاوتی را درباره این موضوع و آنچه علت وراثت و ویژگی‌های زیستی می‌دانستند، بیان کردند اما انسان باید مدت طولانی منتظر می‌ماند تا توانایی علمی او به جایی برسد که بتواند به طور دقیق‌تری به بررسی این موضوع بپردازد. در سال ۱۸۵۹ «چارلز داروین» کتاب «منشاء انواع» خود را منتشر کرد. او در این کتاب، نظریه تکامل براساس انتخاب طبیعی را مطرح کرد اما در همان زمان آگاه بود کل نظریه‌اش بر بنیادی استوار است که خود او قادر به درک و مشاهده آن نبود. ما امروز می‌دانیم آن زیربنا را ژن‌ها تشکیل می‌دهند. در سال ۱۸۸۳ زیست‌شناسی آلمانی به نام «آگوست وایزمن»، در تلاش برای بررسی نحوه انتقال ویژگی‌های زیستی به نسل بعد، آزمایش ویژه‌ای را تدارک دید. او دم‌ موش‌های آزمایشگاهی را برید تا ببیند آیا موش‌های بدون دم، فرزندان بدون دم به دنیا می‌آورند یا نه. او این آزمایش را تا پنج نسل این موش‌ها ادامه داد و دم بیش از ۹۰۰ موش را در این مدت برید. تلاش‌های او برای تولد موش بدون دم از طریق قطع عضو همه اجداد موش‌ها تا پنج نسل قبل، بی‌نتیحه ماند. سال ۱۸۶۶ بود که راهبی مسیحی به نام «جورج مندل»، نخستین ایده‌ها درباره نقش ژن‌ها را مطرح کرد. آزمایش‌های معروف او با دانه‌های لوبیا، نخستین نور را بر تاریکخانه دنیای شگفت‌انگیز ژن‌ها انداخت و دانش تازه و جوان ژنتیک را بنیان نهاد. اکنون قدمت این علم، به اندکی بیش از یک قرن می‌رسد. در دهه‌های بعد درک ما از این بازیگران مهم و پشت پرده زیست‌شناسی به طور قابل توجهی گسترش یافت. ما نه‌تنها به درک نقش ژن‌ها نائل شدیم، بلکه موفق شده‌ایم تا نقشه ژنتیکی موجودات مختلف از جمله انسان را تهیه کنیم و از آن هم گامی جلوتر بگذاریم و به شکل عمدی و آگاهانه، به تغییرات ژنتیکی دست بزنیم. دنیای ژنتیک، پنجره‌ای تازه به سوی دنیای وسیع و چشم‌اندازی ژرف باز کرده است، با این وجود ژنتیک هم مانند هر علم دیگری، داستان پرکشش و درعین‌حال پرمناقشه‌ای دارد. در همین سال‌های اخیر بحث‌های زیادی درباره چشم‌انداز آینده، سودها و محدوده مجاز کار روی ژن‌ها مطرح شد و حتی کار به بازار تجارت رسیده است و مناقشه عظیمی را درباره محصولات غذایی که با دست‌کاری ژنتیک تولید می‌شوند، به وجود آورده است و صنعت تازه‌ای به نام محصولات طبیعی یا ارگانیک را به وجود آورده و وارد مباحث اقتصادی و سیاسی نیز شده است. مناقشه‌ها نه‌تنها بین جامعه علمی و دنیای سیاست و بازار وجود دارد، بلکه درون جامعه علمی نیز مناقشه‌ها و چالش‌های جدی‌ای در چشم‌انداز این رشته قرار گرفته است. همچنین مانند هر دستاورد علمی دیگری، کاربردها و استفاده‌های متعدد و گاه متضادی دارد که منجر به ایجاد بحث‌های جدی در زمینه اخلاق نیز شده است. ژن‌ها که نام آشنایی برای ما به شمار می‌روند، نه‌تنها هنوز یکی از موضوعات پیش‌ِروی ما در دنیای علم به شمار می‌روند که اطلاعات ما و به‌خصوص مخاطبان عام با آنها بسیار ناقص و جزئی است. اینجاست که «سیدارتا موکرجی»، هنر داستان‌گویی خود را بار دیگر به کار گرفته و نشان داده موفقیت کتاب قبلی او تصادفی نبوده است. او که از یک خانواده بنگالی در دهلی نو متولد شد، با دریافت بورسیه رودز به دانشگاه آکسفورد رفت و دکترای خود را در سال ۱۹۹۷ از این دانشگاه اخذ کرد. او بار دیگر به دانشگاه برگشت و از دانشگاه پزشکی هاروارد فارغ‌التحصیل شد و اکنون دانشیار دانشکده پزشکی دانشگاه کلمبیا است. او پزشک، دانشمند و نویسنده هندی ساکن ایالات متحده آمریکا است. او را بیشتر برای نوشتن کتاب «سرطان:امپراتور بیماری‌ها» (۲۰۱۰) می‌شناسیم که در سال ۲۰۱۱ میلادی برنده جایزه پولیتزر برای آثار غیرداستانی شد. موکرجی در این کتاب، تاریخ‌ چهار هزارساله سرطان را روایت کرده است. در سال ۲۰۱۵ میلادی نیز کن برنز فیلم مستندی را از روی این کتاب ساخت. (برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به وب‌سایت او siddharthamukherjee.com مراجعه کنید). «سیدارتا موکرجی» بار دیگر روایتی چندگانه را پیش چشمان خواننده می‌گذارد؛ از داستان شخصی تا روایت قهرمان‌های دنیای ژنتیک. البته او در این داستان جذاب، چشم‌انداز خود را از دست نمی‌دهد و درحالی‌که سعی در روایت دیدگاه‌های مختلف دارد، در دام جانبداری از دیدگاه‌هایی که هنوز اجماع علمی درباره آنها وجود دارد، نمی‌افتد. این کتاب نه‌تنها برای هرکسی که به دنیای ژنتیک علاقه‌مند است جذاب و خواندنی خواهد بود، بلکه برای نویسندگان علمی و از جمله متخصصانی که قصد دارند برای مخاطب عام محتوا تولید کنند، ارزشمند است و منبعی به شمار می‌رود که می‌توان از روش آن درس گرفت. ‌

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.