درآمدی بر کتاب «سرگذشت شگفتانگیز حیات»
جهان پویا حیرتانگیزتر از جهان ایستاست
مینو دستبلارکی
سرگذشت شگفتانگیز حیات شرح دلایل، مدارک و شواهد مربوط به نظریه تغییروتحول جانداران یا نظریه فرگشت است که از سوی «چارلز داروین»، زیستشناس انگلیسی، ارائه شد. «داروین» یکی از بزرگترین چهرههای علم است که با ارائه نظریه تغییروتحول انواع جانداران و برانداختن نظریه ارسطویی مبنیبر ثابتبودن شکل جانداران، زیستشناسی و پزشکی را برای همیشه تغییر داد و تأثیر عظیمی بر دانش و فلسفه گذاشت. بسیاری او را همشأن «نیوتن» میدانند، زیرا کاری را که «نیوتن» در فیزیک انجام داد، «داروین» در زیستشناسی انجام داده است. «داروین» نظریه تغییروتحول جانداران را در کتاب خود با عنوان «منشأ گونهها» منتشر کرد. در این کتاب که هنوز هم در سراسر جهان منتشر و خوانده میشود، شیوه تغییر جانداران به موجودات پیچیدهتر در طول تاریخ زیستشناسی توضیح داده شده است. طبق این نظریه، گونههای جانداران پیوسته تغییر میکنند و با محیط خویش سازگاری مییابند. عامل این تغییر نیز انتخاب طبیعی است. مبنای نظریه تکامل آنقدر بدیهی بود که وقتی «داروین» آن را در کتابش توضیح داد، بسیاری از زیستشناسان زمانش با تعجب از خود پرسیدند که چرا ما متوجه آن نشده بودیم! این پرسش نیز بدیهی بود زیرا همه به تجربه دیده بودند وقتی دانه گیاهی مانند سیب را میکارند، پس از مدتی به نهال کوچکی تبدیل میشود، سپس در طول زمان رشد کرده و به درخت بزرگی تغییر شکل میدهد، سپس شکوفه داده و شکوفه تبدیل به میوه سبز کوچکی شده و آن میوه نیز بزرگتر شده و به سیب سرخی تبدیل میشود و حاوی دانههایی است که هر یک درخت سیب دیگری را به وجود میآورند و بهاینترتیب حیات درخت ادامه مییابد. در جهان جانوران نیز این تغییروتحول را دیده بودند. کرم ابریشم از تخمهای ریزی سر بیرون میآورد و بهتدریج تحول مییابد و به کرمی تبدیل میشود که از برگ توت تغذیه میکند. پس از چندی با آب دهانش پیلهای در اطراف خود میتند و در آن پنهان میشود. چند هفته بعد با هیئتی جدید به شکل پروانه پیله را سوراخ میکند و به بیرون پرواز و تخمریزی و نسل جدیدی از کرم ابریشم تولید میکند. «داروین» این حرکت و تغییر دائمی حیات را قانونبندی کرد و نشان داد که عواملی که در یک مدت کوتاه سبب تغییر یک دانه سیب به درخت یا میوه سیب و کرم ابریشم به یک پروانه، یا یک نطفه ذرهبینی به یک انسان بالغ و متفکر میشود، در طول صدها میلیون سال تغییرات مشابهی در جانداران ایجاد کرده است. هنگامی که «داروین» نظریهاش را در قرن نوزدهم ارائه داد، کشیشان مسیحی واکنش شدیدی نسبت به آن نشان دادند و آن را ضدانجیل اعلام کردند زیرا آنها معتقد بودند که طبق کتاب مقدس، گونههای گیاهان و جانوران ثابت و تغییرناپذیرند. این کشیشان پیش از این نیز با نظریات علمی بسیاری از دانشمندان دیگر مانند «جوردانو برانو»، «گالیله»، «کپلر» و «نیوتون» مخالفت کرده بودند و وجود ستارگان و خورشیدهای دیگر، کرویبودن و حرکت زمین و مادهبودن ماه را برخلاف تعلیمات انجیل میدانستند. پس از انتشار «منشأ گونهها»، کشیشان و متعصبان مسیحی، سیاستمداران، فلاسفه، ایدئولوگها و گروههای مختلف اجتماعی سوءتعبیرهای زیادی از نظریه تکامل کردند؛ همانطور که از همه فلسفهها، مذاهب و ایدئولوژیها کردهاند. بعضیها بهاشتباه آن را ابزاری مفید در مبارزه طبقاتی دانستند، بعضیها خواستند تنازع بقا را در جوامع انسانی به کار گیرند که هیچ پایهای ندارد و «داروین» هیچگاه آن را تأیید نکرد. کمتر نظریه علمیای است که تا این حد بد فهمیده شده باشد، از آن سوءاستفاده سیاسی و فلسفی شده و جنجالبرانگیز بوده باشد. بنیادگرایان مسیحی هم کتابهایی ضد نظریه تکامل منتشر کردند و این نظریه را خلاف کتاب مقدس دانستند. این بنیادگرایان همانهایی بودند که «جوردانو برانو» را به علت نظریاتش در مورد ستارهشناسی بر هیمه آتش سوزاندند و «گالیله» را به دلیل نظریه چرخش زمین خانهنشین کردند و بیش از یک قرن با نظریه تغییروتحول موجودات مخالفت کردند، اما سرانجام در برابر انبوهی از مدارک و شواهد علمی که پس از «داروین» از سوی دانشمندان در سراسر جهان ارائه شد، تسلیم شدند و پاپ جان پل دوم، رهبر کاتولیکهای جهان، در سال ١٩٩۶ به طور رسمی نظریه تکامل را پذیرفت و اعلام کرد که نظریه تکامل هیچ تضادی با ایمان به خداوند و اعتقادات دینی ندارد. درواقع نظریه داروین هیچ تضادی با اعتقاد به خالق جهان ندارد، زیرا این نظریه در مورد علتالعلل یا علت اولی حرفی نمیزند. در طول تاریخ کسان زیادی، چه در اروپا و چه در جهان اسلام، به تغییرپذیری جانداران اشاراتی کرده بودند، ولی هیچکدام آزمایشهای عملی انجام نداده، مکانیسمی برای علت تغییر جانداران در چهار میلیارد سال تاریخچه حیات نداده و مدارک مستند و انبوهی در زمینههای مختلف زیستشناسی در تأیید این تغییروتحول فراهم نکرده و نظریه جامعی برای توضیح این تغییروتحول ارائه نداده بودند. وقتی «داروین» نظریه تغییروتحول گونهها را اعلام کرد، به او اتهام زدند که او نظریهاش را از فلاسفه مسلمان اقتباس کرده است. البته دانشمندان مسلمان هم در کتابهایشان مباحثی را در مورد تکامل، انتخاب طبیعی و تنازع بقا مطرح کردهاند که از میان آنها میتوان نویسندگان رسائل «اخوانالصفا»، «ابنمسکویه» در کتاب الفوضالاصغر و «ابوعثمان عمروبن بحر جاحظ» در کتاب الحیوان، قزوینی در کتاب عجایبالمخلوقات و غرائبالموجودات، «کمالالدین محمدبن موسیالدمیری» در کتاب «الحیات الحیوان الکبری» و «ابن خلدون» در مقدمه را نام برد. نظریه «داروین» همانند نظریه «نیوتن»، جهانی بسیار شگفتتر، پیچیدهتر و زیباتر از جهان بطلمیوسی و ارسطویی به ما نشان داد که تا زمان «داروین» و «نیوتن»، حاکم بر افکار فلاسفه و دانشمندان بود. اینکه جهان زنده نیز تغییروتحول مییابد، تغییر عظیمی در دیدگاه بشر نسبت به طبیعت ايجاد كرد. شاید بتوان گفت مخالفت برخی با نظریه «داروین» به علت مشکل زبانشناسی باشد تا زیستشناسی؛ یعنی سردرگمی در مورد معنی تکامل. واژه تکامل در زبان فارسی معادل مناسبی برای مجموعه نظریات داروین نیست، زیرا تکامل چنین معنی میدهد که چیزی رو به کمال است، چه طبیعی و چه اخلاقی. درحالیکه منظور «داروین» تغییر شکل طبیعی جانداران و پیچیدهترشدن آنها در مدت طولانی بود. شاید بهتر باشد بهجای تکامل، واژه تطور، تغییروتحول، برشدن یا فرگشت را به کار برد. در اواخر دوران سلسله قاجار که کتابهای علمی از زبانهای اروپایی در مورد گردبودن و گردش زمین و وجود میکروبها ترجمه شد، برخی از سنتگرایان که این موضوعات علمی را درست نفهمیده بودند، به نقد و حمله به این کتابها پرداختند چون آنها را ضددین میپنداشتند. تصوری که آنها از جهان طبیعی داشتند بر پایه نظریات فلاسفه یونانی مانند «افلاطون» و «ارسطو» و «بطلمیوس» بود که فلاسفه مسلمان در طول قرنها لباس دینی بر آنها پوشانده بودند. کتابهایی هم نوشته شد و در آنها به «گالیله»، «نیوتن» و «پاستور» حمله کرده و آنها را افرادی بیخدا، بیدین، فاسد و نادان و نظریات آنها را خلافشرع معرفی کردند. درحالیکه هر سه این دانشمندان مردانی بسیار باایمان و خداپرست بودند. این دانشمندان در برابر واقعیات علمی و حقایق طبیعت نمیتوانستند بایستند و مجبور بودند این واقعیات را بازگویند. امروزه اکثریت دانشمندان و فلاسفه مسلمان گردبودن زمین و گردش زمین به دور خورشید را قبول دارند. فقط تعداد کمی از مسلمانان مانند مفتی بزرگ عربستانسعودی، «عبدالعزیز بن باز»، هنوز هم نظریه «بطلمیوس» را قبول و اصرار دارند که زمین مسطح است و خورشید به دور زمین میگردد. مسلمانان که یافتن و آموختن علم فریضه دینیشان است، نباید از نظریات و فرضیههای علمی نگران و هراسان شوند، حتی اگر برخلاف اصول اعتقادیشان باشد. باید مواظب باشند تا همان اشتباهات گذشته مسیحیان در مورد نظریههای علمی جدید را تکرار نکنند. نظریات علمی حاصل ابداع اندیشه دانشمندان است و پیوسته تغییر یافته و دگرگون میشوند. باید همانند مسلمانانی که با نظریات فلاسفه یونانی مواجه شدند، آنها را آموختند، تغییر و تبدیل دادند و خود نظریات جدیدتری ارائه دادند، همانند آنها نقش فعالتری در درک و فهم و تغییر و اصلاح و ابداع نظریات جدیدتر علمی در پیش گیرند. نظریه تغییروتحول موجودات، جهانی بس شگرفتر، پیچیدهتر و حیرتانگیزتر، زیباتر و قابلفهمتر از جهان ارسطویی و بطلمیوسی به ما ارائه میدهد. یک موحد در برابر این جهان بیشتر سر تعظیم فرود میآورد و سر انگشت میگزد تا جهان ارسطویی و بطلمیوسی. این تفسیر از جهان جانداران، عظمت و پیچیدگی این جهان طبیعی را در برگه یک گلبرگ گل سرخ و ساختار ملکول دیانای یک سلول که چنین زیباییای را سازمان داده است، به ما نشان میدهد تا راز و رمز آن را کشف کنیم و به سود خود و طبیعت به کار گیریم. بدون نظریه تغییروتحول جانداران، هیچچیزی در زیستشناسی معنی و مفهومی نمیدهد. همانطور که بدون نظریات «گالیله» و «نیوتن» و «اینشتین»، فیزیک بیمعناست و بدون پذیرش نظریات آنها، ساخت هواپیما و لکوموتیو امکان ندارد. از آنتیبیوتیکی که میخوریم تا میکروبها را بکشد، تا واکسنی که بر ضد آنها میزنیم، از دانهای که میکاریم تا به گیاهی تبدیل شود تا سلولهای بنیادینی که دستکاری میکنیم، فقط با توجه به این نظریه قابل توضیحند. اکنون که ایران گامهای بزرگی در زمینه همانندسازی جانوران و گیاهان، دستکاری سلولهای بنیادین و تهیه داروهای پروتئینی برداشته است، درک دقیق این نظریه برای کمک به پژوهشهای فوق، بیش از پیش اهمیت پیدا میکند. کتاب «بزرگترین نمایش روی زمین» به توضیح نظریه تحول و تغییر جانداران میپردازد و دلایل علمی آن را اعلام میدارد و گوشه کوچکی از این جهان عظیم را به ما مینمایاند. این نظریه به ما نشان میدهد که تغییروتحول جزء ذاتی خمیره حیات است و این خمیره پیوسته در حال تغییر است و برگ گلبرگ، بال یک پروانه و چشم انسان، همگی ساختار واحدی دارند و در اثر تغییروتحول از شکلهای ابتداییتر به وجود آمدهاند و به یک سان عمل میکنند. بااینحال این تنوع عظیم وحدت یگانهای دارد. پس فقط به عطر و زیبایی ظاهری گل کفایت نکنیم و راز درونیاش را از هر صفحه گلبرگش بیرون بکشیم و از زیبایی کشف این راز لذت ببریم. این کتاب را با دقت بخوانیم و به تماشای این نمایش بزرگ در صحنه خانه مسکونی خود که زمین نام دارد، بنشینیم و حیرت بورزیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.