تهران، شهری عظیم با برجهای بلند و اتومبیلهای فراوان
جنگل آهن و فولاد
محمدرضا دستورانی
200 سال پیش که آقا محمدخان قاجار، تهران را بهعنوان پایتخت انتخاب کرد، این منطقه روستای سرسبز و خوشآبوهوایی بود که به خاطر چنارهای بسیار بلند و همیشه پربرگش، آن را چنارستان مینامیدند.
تهران امروز چندان شباهتی به چنارستان خوشآبوهوای آن زمان ندارد. تهران اکنون مانند یک هیولای آلودهشده است. این هیولا در 50 سال گذشته ظهور کرده است. تهران زمان کودکی من شهری کوچک بود با خانههای یک طبقه و دو طبقه، با زمستانهای پربرف، تابستانهای نهچندان گرم، با کوچههای پردرخت و جویهای پرآب که آب این جویها به مصرف شستوشو و حتی خوردن و آشامیدن میرسید. اکنون در آن جویها، فاضلاب جریان دارد. آب لولهکشی تهران که از گواراترین آبهای جهان بود، اکنون دیگر اینطور نیست و بو و مزه آن تغییر کرده است. تهران اکنون به شهری عظیم با برجهای بلند، بزرگراههای متعدد و اتومبیلهای فراوان تبدیل شده است. هر روز هزاران تن گازهای مختلف به هوای تنفسی ساکنان این شهر وارد میشود. منابع زیستی مانند هوا و آب مدت زیادی است که از ظرفیت جمعیتی تهران فراتر رفته است. آب آشامیدنی موجود استان تهران به اندازه کافی نیست. از سوی دیگر در زمینه آلودگی هوا و صدا نیز چندین سال است که از میزان مجاز آن هم عبور کرده است. وضعیت ابتداییترین نیازمندی انسانی، یعنی هوا، در شهرهای ایران از همه وضعیتهای دیگر بدتر است. در شهرهای بزرگ ایران روزانه در حدود هزاران تن مونوکسیدکربن، هیدروکربن سوخته، اکسید ازت، اکسید گوگرد، ذرات معلق و... تولید و به هوا متصاعد میشود. این آلودگی چندین برابر استاندارد جهانی است. آلودگیهایی که به مشکلات تنفسی، روحی، گوارشی و حتی مرگ منجر میشود. آمارها نشان میدهد سالانه چندین هزار نفر بر اثر آلودگی هوا جان خود را از دست میدهند. هوای آلوده نهتنها بر حیات انسانی، بلکه بر حیات جانوری و گیاهی نیز اثر گذاشته است. در سالهای گذشته به دلیل کمبودن جمعیت شهر تهران، هوای تهران پاکیزه بود، اما در سالهای اخیر با زیادشدن ساکنان این شهر و به دنبال آن با افزایش چشمگیر خودروها، هوا بهشدت آلوده شده است. از آنجایی که وضعیت جغرافیایی شهر تهران بهگونهای است که جابهجایی هوا بهکندی در آن صورت میگیرد و درنتیجه آلایندههای هوا بهسرعت در آن انباشته و هوا آلوده میشود. به همین دلیل لازم است مدیران شهری، راهکارهایی برای کاهش شدت آلودگی هوا بیندیشند و شهروندان نیز با رعایت و به کاربستن توصیههای کارشناسان، در راه کاستن از شدت آلودگی هوا قدم بردارند. گیاهان شهرهای ایران دیگر آن سرسبزی و شادابی گیاهانی را که در محیطهای آلوده نیستند، ندارند. نتایج بررسیها نشان میدهد بیش از 70 درصد درختان واقع در حاشیه بزرگراههای تهران به دلیل انباشت لایههایی از ذرات زیانبار روی شاخ و برگشان، در حالت نیمهمرده قرار دارند. آلودگی شدید هوا در تهران و شهرهای ایران چنان شدید است که دید در این شهرها بسیار محدود است. وجود ساختمانهای بلند و آلودگی هوا در تهران در بیش از 200 روز در سال آنچنان بالاست که گستره دید کامل را به کمتر از 500 متر کاهش میدهد. به همین دلیل ساکنان محدوده دوسوم جنوبی شهر، اغلب تصویر محو و کدری از توچال را میبینند. قله دماوند که بهروشنی از بسیاری از نقاط تهران دیده میشد، اکنون فقط در بعضی روزهای سال قابل دیدن است. از یکسوم بالای شهر هم، دوسوم جنوبی آن بهزحمت دیده میشود، اغلب هم این بخش از شهر در هالهای از دود-مه خاکستری غرق است. البته نمیتوان از آلودگی هوا بهعنوان عامل اصلی گریز حیاتوحش بومی منطقه تهران نام برد، اما تردیدی نیست که این پدیده، دستکم موجب کاهش شمار بسیاری از پرندگان بومی منطقه شده است. به طور یقین هیچگاه در تاریخ تهران، شمار پرندگان موجود در این شهر تا به این حد کم نبوده است و پرندگان موجود نیز بیشتر از گونههای جانسختی مانند کلاغ، یاکریم و گنجشک هستند. از گونههای کمنظیر دامنههای البرز، همچون عقاب طلایی و هما نیز سالهاست که دیگر حتی یک نمونه در حوالی شهر تهران دیده نشده است. ساکنان قدیمی تهران تعریف میکردند که در سالهای گذشته میتوانستند پرندگانی مانند هدهد (یا شانهبسر)، بلبل، طوطی، سارگپه، دارکوب، سهره، سینهسرخ، چرخریسک، الیکایی، مرغ مینا و بسیاری دیگر از پرندگان را در باغها ببينند، اما امروزه با ازبینرفتن باغها و زیستگاههای طبیعی آنها، دیگر کمتر کسی چنین پرندگانی را دیده یا آنها را میشناسد. آلودگی هوا نهتنها بر جانداران، بلکه بر موجودات غیرزنده تأثیر زیانباری داشته است. این اثر مخرب روی آثار معماری و تاریخی شهرها نیز کاملا نمایان است و باعث شده است نمای ساختمانهای تهران از نمونههای سنتی و قدیمی آن مانند آجر و گچ به شیشه و سنگ تغییر کند. نماهای آجری که از جمله نمایههای اصلی معماری ملی ایران هستند، در تهران بهسرعت کدر و کثیف شده و شستوشوی آنها دشوار و پرهزینه و گاهی ناممکن است. تمامی آثار معماری مهم و بافت قدیمی شهر نیز با همین نما ساخته شده است، به همین دلیل نگهداری این بناها همیشه هزینههای قابلتوجهی بر دارندگان آنها تحمیل میکند. ازاینرو، بهتدریج شاهد واپسنشینی آجر و پیشروی شیشه و سنگ در تهران بودهایم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.