|

گفتاري منتشرنشده از شهيد بهشتي

ماجراي برانگيخته‌شدن رسول‌الله(ص)

متن زیر، از مجموعه درسگفتارهای تفسیری شهید آیت‌الله دکتر محمد حسینی‌بهشتی است که در سال ۱۳۴۸ در مرکز اسلامی هامبورگ آلمان ارائه شده است. این متن از درسگفتارهایی که قرار است با عنوان «در مکتب قرآن» منتشر شود، انتخاب و توسط بنياد حفظ آثار ايشان در اختيار «شرق» گذاشته شده است.

وَ إِذا أَذَقْنَا النَّاسَ رَحْمَةً مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُمْ إِذا لَهُمْ مَكْرٌ في‏ آياتِنا قُلِ اللَّهُ أَسْرَعُ مَكْراً إِنَّ رُسُلَنا يَكْتُبُونَ ما تَمْكُرُونَ * هُوَ الَّذي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَ جَرَيْنَ بِهِمْ بِريحٍ طَيِّبَةٍ وَ فَرِحُوا بِها جاءَتْها ريحٌ عاصِفٌ وَ جاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرينَ * فَلَمَّا أَنْجاهُمْ إِذا هُمْ يَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ يا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّما بَغْيُكُمْ عَلى‏ أَنْفُسِكُمْ مَتاعَ الْحَياةِ الدُّنْيا ثُمَّ إِلَيْنا مَرْجِعُكُمْ فَنُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ * إِنَّما مَثَلُ الْحَياةِ الدُّنْيا كَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا يَأْكُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّيَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَيْها أَتاها أَمْرُنا لَيْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصيداً كَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ كَذلِكَ نُفَصِّلُ الْآياتِ لِقَوْمٍ يَتَفَكَّرُونَ * وَ اللَّهُ يَدْعُوا إِلى‏ دارِ السَّلامِ وَ يَهْدي مَنْ يَشاءُ إِلى‏ صِراطٍ مُسْتَقيمٍ‏‏‏‏‏‏‏(سوره يونس، آيات 21 ـ 25.) وقتي به مردم رحمت مي‌چشانيم، پس از رنج و سختي كه گريبانگير آنها شده، (پس از ناراحتي به آنها راحتي مي‌دهيم، آن وقت آرام نمي‌گيرند). شروع مي‌كنند درباره‌ آيات ما نقشه چيدن و در برابر آيات الهي نيرنگ بازي كردن، بگو نقشه‌هاي خدا از شما سريع‌تر اجرا مي‌شود. فرستادگان ما نقشه‌چيني‌هاي شما را مي‌نويسند. اوست كه شما را در خشكي و دريا مي‌گرداند، (اين طرف و آن طرف مي‌برد، گردش مي‌دهد)، تا آن گاه كه در كشتي قرار گرفتيد. كشتي‌ها، سرنشينانشان را به دنباله بادهاي موافق به سمت مقصد بردند و سرنشين‌ها به اين حالت و وضع، دلخوش كردند، ناگهان تندبادي سخت فرا مي‌رسد، (و موج‌هاي دريا را برمي‌انگيزد). از هر طرف موج‌هاي سهمگين به آنها روي مي‌آورد فكر مي‌كنند راه چاره و خلاص ندارند، در اين هنگام: به ياد خدا مي‌افتند و غير از خدا كسي را نمي‌خوانند، به خدا مي‌گويند: اگر ما را از اين ورطه خلاص كني، ما از سپاسگزاران خواهيم بود. اما وقتي خدا آنها را از اين ورطه نجات داد، دوباره شروع مي‌كنند در زمين به دنبال امور ناروا رفتن و به اتكاي قوانين ظالمانه ستم كردن. اي مردم! ستم‌هايي كه مي‌كنيد، به زيان خود شما تمام مي‌شود، با اين ستمگري‌ها بهره‌اي جز بهره‌ اين زندگاني كوتاه نخواهيد داشت، بالاخره پيش ما بازمي‌گرديد و ما شما را به كارهايي كه كرده بوديد، خبر مي‌دهيم. داستان اين زندگي دنيا، داستان آب و باراني است كه از آسمان فرو مي‌ريزيم. با اين آب، دانه‌هاي خوراكي مردم يا خوراكي حيوانات درمي‌آميزد و دانه سبز مي‌شود، تا وقتي دانه‌ها سبز شد و زمين آراسته به سبزه شد و صاحبان اين زارعت‌ها فكر كردند كه ديگر ما همه چيز داريم فرمان ما شب يا روز فرا مي‌رسد چنان آن را از بين مي‌بريم مثل اين‌که اصلا ديروز چنين چيزي در آن‌جا نبوده است، اين طور به تفصيل، آيات الهي را براي مردمي كه مي‌انديشند، باز مي‌گوييم. و خدا شما را به سوي خانه صلح و آرامش مي‌خواند و هر كس را بخواهد، به راه راست هدايت مي‌كند. عوامل دروني، ريشه تمامي عقب‌ماندگي‌هاي فردي و اجتماعي مجموعه‌ این آيات، نوعی روانكاوي لطيف از آدميزادهاي معمولي است. اساس تعاليم اسلام درباره‌ زندگي بشر اين است. اسلام به ما آدم‌ها مي‌گويد: اي انسان! در زندگي و برنامه زندگي‌ات يك‌جانبه حساب نكن؛ بلكه حساب زندگي ات همه‌جانبه باشد. اول خودت را بشناس ببين چه هستي، در چه شرايطي قرار داري، چه نيازمندي‌هايي داري، چه نيروهايي داري. سپس نيروها را با در نظر گرفتن شرايط موجود به سمت تأمين نيازمندي‌ها و خواسته‌هاي واقعي خودت به كار بينداز؛ اين مي‌شود زندگي سعادتمند. ولي متأسفانه براي ما انسان‌ها رفتن از اين راه، با اين‌که خيلي راه زیبا و خوب و مطبوعي به نظر مي‌رسد، كار مشكلي است، تشخيص و شناختن آن، كار مشكلي است، بعد از شناختن، عمل‌كردنش كار مشكلي است. عوامل زيادي هست كه ما را از شناسايي صحيح اين راه و سپس رفتن در اين راه باز مي‌دارد، اين عوامل در عين حال كه عوامل خارجي هستند، عواملی داخلي هستند. به اين نكته خوب توجه كنيد: هيچ عامل خارجي در ما نمي‌تواند خود به خود اثر كند. تا در خود ما، نقطه ضعفي وجود نداشته باشد! محال است عاملي خارجي بتواند در ما ايجاد ناراحتي كند. يا تا در ما نقطه قوتي وجود نداشته باشد، محال است عاملي خارجي بتواند براي ما سعادت بياورد. ميكروب‌ها، ويروس‌ها و عوامل ديگر بيماري كه از خارج مي‌خواهند وارد بدن شوند و انسان را بیمار كنند، چه وقت مي‌توانند ما را بيمار كنند؟ اگر ما واقعا مزاج سالم و پاك و ناآلوده داشته باشيم، در برابر بسياري از ميكروب‌ها و ويروس‌ها مصونيت داريم و آنها نمي‌توانند در ما كارگر واقع شوند. پزشكان مي‌گويند علت اينکه ساكنان ده‌هاي كوهستاني معمولا عمرشان بيشتر است، شاداب‌تر هستند، صد سال یا 90 سال با شادابي و سلامت عمر مي‌كنند، يك علت بيشتر ندارد، به حكم زندگي در ده كوهستاني، غذاهاي طبيعي بيشتر مي‌خورند، غذاهاي خيلي درهم‌آميخته كمتر مي‌خورند، هواي سالم دارند، هواي آلوده كمتر دارند. از طرف ديگر دائما بايد حركت كنند و چاره‌اي جز بالارفتن و پايين‌آمدن ندارند. بنابراين تلاش زياد، آب و هواي خوب و غذاي سالم، آنها را در برابر بيماري‌ها مصون نگه مي‌دارد و عمرشان زياد مي‌شود. شما يك سنگ خيلي سخت را روي زمين بگذاريد، مثلا يك تخته‌آهنِ يك‌مترمكعبي، سپس يك شيشه بُرنده روي آهن بيندازيد، چه مي‌شود؟ آهن عيب مي‌كند يا شيشه؟ شيشه مي‌شكند؛ درحالي‌كه اگر همين شيشه برنده را روي پوست بدن شما انداختند، پوست بدن شما را زخم مي‌كند و شيشه هم نمي‌شكند؛ چون در پوست بدن شما نوعي نقطه‌ضعف در برابر شيشه وجود دارد. آدم تا در خودش نقطه‌ضعفي نداشته باشد، عوامل فساد نمي‌توانند در او اثر كنند و تا در داخل خودش هم نقطه قوتي نداشته باشد، عوامل ترقي نمي‌توانند بر او اثر بگذارند. خرواري كتاب در پشت الاغي بار كنيد، از آنها بهره‌اي نمي‌گيرد. يك خروار كتاب كه هيچ، مقدار زيادي خوراكي‌هاي لذيذ باب طبع انسان بر پشت الاغ بار كنيد، يا روي آخور الاغ بگذاريد، اصلا لب هم نمي‌زند! هيچ چيزي نمي‌تواند به ما ترقي و تكامل دهد مگر اينکه خودمان از داخل خودمان براي به‌كار‌بردن آن عامل ترقي آمادگي داشته باشيم. اين اشتباهي است كه مخصوصا از نظر اجتماعي، ملت‌هاي عقب‌مانده دچار آن مي‌شوند؛ چون در ميان ملت‌هاي عقب‌مانده غالبا اين نقطه‌ضعف وجود دارد، اشخاص و افراد عقب‌مانده هم همين‌طورند. من شخصا افراد زيادي را ديده‌ام كه عقب‌مانده هستند! وقتي پاي سفره‌ دلشان مي‌نشيني كه چرا عقب‌مانده هستي، تمام تقصيرها را گردن عوامل خارجي مي‌اندازد! مثل اينکه خودش هيچ تقصيري ندارد. شكي نيست و نمي‌خواهيم عوامل خارجي را تبرئه كنيم، ولي مي‌خواهيم بگوييم: در شرايط يكسان، انساني ترقي مي‌كند و انساني ديگر از ترقي باز مي‌ماند، معلوم مي‌شود عوامل داخلي سهم خيلي زيادي دارند.ملت‌هاي عقب‌مانده هم غالبا در انتظار اين هستند كه عوامل سعادت، ترقي و تكامل همه از خارج در اختيار آنها گذاشته شود تا آنها پيش بروند، تا ملتي اين‌طور خواب زندگي را مي‌بيند، تعبيرش اين است كه همچنان در عقب‌ماندگي خواهد ماند؛ اما اگر واقعا خوابش عوض شد و فهميد هر چه بايد باشد، بايد از درونش باشد، موضوع فرق مي‌كند. لزوم طراحي برنامه همه‌جانبه براي زندگي فردي و اجتماعي وقتي درباره‌ عوامل عقب‌ماندگي ملت‌هايي كه جا مانده‌اند، تكاملي ندارند و دچار مشكلات اجتماعي هستند، صحبت مي‌كنيم، غالبا مي‌بينيم گفته مي‌شود: فشار سياسي بلوك شرق و غرب! تضادهاي سياسي و... ، اينها مايه عقب‌ماندگي ماست؛ حرف‌هاي كاملا صحيحي هم هست، اينها مؤثر است، ولي تضادهاي سياسي درباره عده معيني از ملت‌ها اين آثار شوم را دارد. درباره ملت‌هاي ديگر، يا اين آثار را ندارد يا خيلي كمتر دارد، فرق مطلب چيست؟ به علاوه، واقعا اين تضادهاي سياسي را با گله و شكوه‌كردن مي‌شود از بين برد؟ هرگز! بنابراين بايد راهي بينديشيم. بايد با درنظرگرفتن تمام اين شرايط نامساعد، ببينيم چه بايد بكنيم تا از اين مخمصه خلاص شويم و تا وقتي به اين فكر نيفتيم، همه‌ تلاش‌هايمان به هدر مي‌رود. به‌هرحال، اسلام به انسان مي‌گويد: اي انسان! برنامه زندگي‌ات را همه‌جانبه طرح كن. متأسفانه بسياري از مردم برعکس اين تعليم اسلام، برنامه زندگي را همه‌جانبه مطرح نمي‌كنند. مقدار زيادي از آيات قرآن براي تنبه‌دادن و هوشياركردن بشر و توجه‌دادن به اين نكته است. ازجمله در اين آيات مي‌گويد: عده زيادي از مردم به محض اينکه نان و آب آنها راه افتاد و زندگي‌شان سروساماني پيدا كرد، به كلي دچار غفلت مي‌شوند. جواني روزي 30، 40، 50 مارك كار مي‌كند و درآمد دارد، دو ماه كه مي‌گذرد، اگر پنج روز بي‌كار شد واويلا است! براي نهار ظهرش گاهي درمي‌ماند! به او مي‌گوييم: چرا درمانده‌اي؟ علت اين درماندگي چيست؟ درآمد آن روزها را چه كرده‌اي؟ مي‌گويد: نفهميدم، آخر ماه تمامش مصرف شد! هيچ به فكر اين نبودي كه روزي ممكن است كار پيدا نشود يا بيمار شوي، يا مشكلي پيدا كني؟ نه! آن روزها به اين فكر نبودم! كساني هستند كه در سال‌هاي جواني كه مزاج سالم دارند، مثلا صبح تا شام مي‌توانند چهار، پنج كيلو مواد خوراكي بخورند، چه موقعي كه خودشان هستند، چه موقعي كه ميهمان هستند، چه هنگامي كه با رفقا سر پرخوري شرط مي‌بندند؛ به‌هرحال در سنين جواني اصلا فكر نمي‌كنند معده، روده، دستگاه هاضمه و كبد آنها مقدار معيني ظرفيت كار دارد، سه، چهار سال را بدون قيد و بند و به خيال خودشان خوش مي‌گذرانند؛ اما بعد از سه، چهار سال دچار بيماري‌هايي مي‌شوند كه واقعا علاجش مشكل و گاهي لاعلاج است! كساني در جنبه‌هاي جنسي اين‌طور هستند، كساني ديگر در كار و كوشش اين‌گونه هستند. در مجموع كساني كه معتدل زندگي كنند و واقعا نيروها و امكاناتشان را به‌طور صحيح تقسيم كنند، كم‌اند.در اين آيات مكرر به آدم اين نكته گوشزد مي‌شود كه اگر امروز ديدي تمام شرايط جور است، مغرور نشو؛ زيرا حوادث ناگهاني در كمين است. تو بايد هميشه طوري زندگي كني كه در برابر حوادث ناگهاني به زانو درنيايي. در اين آيه مثال مي‌زند: مردمي هستند که وقتي سوار كشتي مي‌شوند و بادهاي موافق هم مي‌آيد، دريا هم آرام است و كشتي به سمت مقصد مي‌رود، شنگول و سرگرم مي‌شوند؛ ناگهان باد مخالفي مي‌وزد، موج‌هاي سهمگيني در دريا پيدا مي‌شود، كشتي مي‌خواهد غرق شود، شروع مي‌كنند خداخداكردن و توبه‌كردن! چه غلط و اشتباهي كرديم! اما به محض اينکه دوباره دريا آرام گرفت، دوباره مي‌روند سر خانه اول. يك نكته؛ وقتي مي‌گوييم خدا، هنوز هم فكر نارساي ما، مخصوصا وقتي دعا را به آن ضميمه مي‌كنيم، از خدا تصويري رسم مي‌كند كه با خداي حقيقي و خداي اسلام جور درنمي‌آيد. مثلا مي‌گوييم: خدا دلش مي‌خواهد ما فقط به خدا دعا كنيم، بدش مي‌آيد دست حاجت پيش غير خدا ببريم! كسي كه واقعا اين جور خدا را تصور كند، او را خيلي بد شناخته است. رضا و خوش‌آمدن خدا و بدآمدن خدا از باب تنگي قافيه است! كلمه‌اي نداريم بگوييم، چه بگوييم؟! اما اگر مطلب را اين‌جور فهميديم، خيلي بد فهميده‌ايم.خوب دقت كنيد! از يك طرف مي‌گوييم خدا، مخصوصا خدايي كه ما در اسلام مي‌پرستيم، خدايي صددرصد بي‌نياز است، از هرچه فكر كنيم، حتي از عبادت ما هم بي‌نياز است. خوب خداي بي‌نياز، خدايي كه حتي از عبادت و نماز من هم بي‌نياز باشد، پس از نمازنخواندن ما بدش مي‌آيد. لابد معناي مخصوصي دارد. براي خودش بدش نمي‌آيد، اگر بدش مي‌آيد، براي من بدش مي‌آيد يعني اين نمازنخواندن دامن‌گير من مي‌شود، معلوم مي‌شود نمازخواندن، روزه‌گرفتن، راست‌گفتن، درست عمل‌كردن، مشروب‌نخوردن، غيبت‌نكردن، دروغ‌نگفتن، تهمت‌نزدن، فتنه‌انگيزي‌نكردن و... همه كارهايي است كه سود و ضررش متوجه خود ما مي‌شود. پس خدا خوشش مي‌آيد، معناي خاصي دارد، هر جا خدا خوشش مي‌آيد؛ يعني ما سودي مي‌بريم و هر جا خدا بدش مي‌آيد، ما زياني مي‌كشيم وگرنه اگر ما فكر كنيم خدا خودش خوشش و بدش مي‌آيد، مثل فلان مرد بزرگ كه خوشش مي‌آيد و بدش مي‌آيد، اين يك انحراف است، مبادا اين‌طور فكر كنيم، هيچ اين جور نيست.در اين آيات كه اين جور مثل مي‌زند، انحراف واقعي را مي‌گويد، مي‌فرمايد: مردم بت‌پرست در شرایط عادی زندگی - حالا اين بت چوب باشد و يا انسان، کسانی که دارای مقامات مصنوعی یا واقعی اجتماعی بلند هستند - و كساني كه در برابر غير خدا خم مي‌شوند و عبادت مي‌كنند و چشم اميد به اينها دوخته‌اند، راهشان كج است، چون ذره‌اي در سرنوشت انسان اثر ندارند. كسي كه در سرنوشت ما اثر دارد خداست، بايد به راه خدا بروند. يعني چه بايد به راه خدا بروند؟ يعني مثلا به جاي اينكه، بگويند: يا يهوث (نام يكي از بت‌ها)، بگويند: يا الله، مطلب تمام مي‌شود؟ نه اين جور نيست، واقعا به راه خدا بروند، يعني راه خدا راه ديگري است. اگر ما قرآن را از اول تا آخر بررسي كنيم، می‌فهمیم که راه خدا اين است كه خدا براي سعادتمند زندگي‌كردن ما انسان‌ها، امكانات بي‌نهايتي در اختيار ما گذاشته است. اين امكانات، براي تأمين سعادت اين دنيا و آن دنياي ما كافي است، به شرط اينکه اين امكانات را در مجراي صحيح به كار اندازيم. هر كس امكانات الهي را در مجراي صحيح به كار انداخت، خود به خود يا الله گفته است، خود به خود به راه خدا رفته است و هركس امكانات و نيروهاي خداداد را در مجراي درست به كار نينداخت، خود به خود غير خدا را پرستيده و از راه خدا منحرف شده است، اين است تعليم اسلام در‌اين‌باره. گاهي اوقات بشر پيشرفته در علم و صنعت امروز دچار غرور مي‌شود. بشر امروز بر خيلي از مشكلات زندگي‌اش مسلط شده است، اين تسلط در بشر، ايجاد غرور نسبي كرده است، مثل همان‌هايي كه قرآن مثال مي‌زند، مي‌گويد: باراني مي‌آيد و دانه‌هايي سبز مي‌شود و محصول و كشتزاري به وجود مي‌آيد، همه چيز رو به راه است، بشر دچار غرور مي‌شود، حتي بشر امروز هم دچار غرور مي‌شود. قرآن وقتي مي‌خواهد ما را به اين حوادث سهمگين متوجه كند، معمولا دو هدف وجود دارد: يكي اينکه به انسان مي‌گويد: اي انسان، بدان زندگاني چند‌روزه دنيا، هدف نهايي هستي تو نيست. تو پس از آنکه مُردي، هستي‌ات ادامه دارد، پس بايد به فكر سعادت جاويد خودت باشي. خيلي از آيات كه ما را به اين حوادث رهنمون مي‌كند، هدفش اين است. مقداری از این آیات هم هدفش این است که اي بشر! در اين دوره زندگي دنيا راهي برو كه اگر با مرگ ناگهاني روبه‌رو شدي، مرگي كه ناشي از اين حوادث است، دچار پشيماني نباشي. مثالي بزنم. خيلي آدم‌ها نقطه مقابل آن دسته‌اي هستند كه اول عرض كردم. ابتدا عرض كردم خيلي‌ها پولي را كه يك روز و يك هفته درمي‌آورند، آخر همان روز يا آخر همان هفته تمام و نيست و نابود مي‌كنند و براي روز مبادا هيچ چيزي ندارند؛ اما عده‌اي نقطه مقابل اينها هستند، شايد همه ديده باشيد، من خودم ديده‌ام كساني كه از اول زندگي به حد افراط، از آن طرف منحرف شده‌اند، هرچه درآمد دارد، پس‌انداز مي‌كند، هرچه مي‌گويي آقا خودت هم استفاده كن، مي‌گويد: نه، براي روز مبادا! اين روز مبادا همين‌طور ادامه دارد تا وقتي مي‌ميرد، در‌حالي‌كه از دسترنج خودش ذره‌اي استفاده نكرده است! عده‌اي هم از اين طرف كج مي‌روند. پس بشر خوب است چطور زندگي كند كه اگر الان مرد، پشيمان نباشد؟ معتدل، در راه اعتدال و در راه راست. مقداري از اين آيات اين مطلب را مي‌گويد، مي‌فرمايد: اي انسان، برنامه زندگي را طوري تنظيم كن كه در برابر اين حوادث ناگهاني بار خودت را از نظر زندگي و بهره‌برداري اين دنيا و از نظر زندگي و بهره‌برداري آن دنيا، هر دو بسته باشي، اين مي‌شود بشر سعادتمند و اگر مای مسلمانان، به‌ويژه آنكه با تعاليم قرآن كم و بيش انس داريم، بتوانيم اين تعليم قرآن را صحيح به كار ببنديم، از سعادتمندترين ملت‌ها خواهيم بود. ولي با كمال تأسف غالب افراد ما و به‌خصوص ملت‌ها و حكومت‌هاي ما درست نقطه مقابل اين راه را مي‌روند و به همين جهت هم راهي كه مي‌روند به كعبه نيست، بلكه به تركستان است. ماجراي بعثت و برانگيخته‌شدن رسول الله (ص) به رسالت 27 رجب تقريبا بين همه‌ مسلمانان عيد است، اما فرقه‌هاي مختلف مسلمانان 27 رجب را به مناسبت‌هاي مختلف عيد مي‌دانند. برادران سني ما، عموما، به عنوان عيد معراج و اسرا، عيد مي‌گيرند و 27 ماه رمضان را به عنوان عيد مبعث و شب قدر تلقي مي‌كنند. آنچه از آيات قرآن استفاده مي‌شود، عيد مبعث بايد در ماه رمضان باشد، چون آيات قرآن مي‌گويد: ما قرآن را در ماه رمضان فرستاديم که بايد در شب قدر هم باشد، (إِنَّـآ أَنزَلْنَـهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ)، (إِنَّـآ أَنزَلْنَـهُ فِي لَيْلَة مُّبَـرَكَة‬‎)، (شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِي أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْانُ)، بنا بر اين آيات، عيد مبعث بايد در ماه رمضان باشد، يا شب 27 يا شب‌هاي ديگر آن. البته روايات برادران سني هم درباره شب قدر مختلف است. مورخان اسلامي هم تا جايي كه به خاطر دارم از متون تاريخي دست اول، اين‌طور ذكر كرده‌اند كه پيامبر در ماه رمضاني كه به كوه حرا مي‌رفت و در آنجا بود که اولين وحي بر او نازل شد. حالا چه شده كه عده زيادي از شيعه 27 رجب را به عنوان عيد مبعث جشن مي‌گيرند، مسئله تاريخي قابل تجزيه و تحليلي است كه خود من هم هنوز ريشه‌هاي تاريخي آن را نتوانسته‌ام پيدا كنم. به‌هرحال آنچه مهم است، اصل مطلب است؛ یعنی اينکه روز بعثت پيامبر اسلام براي همه مسلمانان روز عيد و جشن و شادي است. مورخاني كه عرض كردم بعثت را در ماه رمضان نقل مي‌كنند، مي‌نويسند: پيامبر چند سالي بود، هر سال تقريبا يك ماه از مكه بيرون مي‌رفت و تنها در گوشه آرام زندگي مي‌كرد. معمولا گاهي خديجه، غذاي پيامبر را مي‌برد يا مي‌فرستاد، چون مي‌رفت نزديك شهر. مكه، حالا هم شهر بزرگي نيست، آن موقع كه خيلي كوچك‌تر بوده، شهري كوهستاني هم هست، جاهاي خلوت خيلي زيادي هم دارد. گاهي هم پيامبر براي گرفتن غذا يا براي تغيير لباس يا شست‌وشو به شهر و منزل مي‌آمد و دوباره برمي‌گشت. درون پيامبر، در چند سال اخير قبل از بعثت، یعنی سال‌های بین 30 تا 40‌سالگی حالت روحي خاصي وجود داشت؛ مثل اينکه در انتظار چيزي بود، تا اينکه در سال چهلم زندگاني پيامبر، در كوهي كه امروز به نام «جبل‌النّور» ناميده مي‌شود و تقريبا حدود پنج، شش كيلومتر تا كعبه و مسجدالحرام فاصله دارد، پيامبر در غاري از اين كوه، به نبوت رسيد. البته وقتي گفته مي‌شود غار، شايد شنوندگان غالبا خيال كنند مثل يكي از اين غارهايي است كه جهانگردان و سياحان با چراغ‌هايي وارد آن مي‌شوند، نه، غار حرا يك چهار‌طاقي‌مانند است؛ جايي است كه فقط سايه مي‌اندازد و اگر باران بيايد، آدم خيس نمي‌شود، به همين اندازه، درست به‌اندازه‌اي است كه يك نفر در آن بخوابد و به زحمت يك نفر مي‌تواند در آن بايستد. در اين‌ جاي خيلي كوچك، پيامبر بساطي پهن كرده بود،اوقات خود را با تفكر و تدبّر و عبادت سپري مي‌كرد و مي‌گذراند. در يكي از اين ايام، صدايي به گوش پيامبر رسيد: اي محمد(ص) تو پيامبر خدا هستي! پيامبر فكر كرد كه شايد اين صدا خيال بوده و واقعيت نداشته است؛ بنابراین اول حالت خاصي به او دست داد؛ اما بعد فكر كرد خيال بوده، گفت: از اين خيال‌ها خيلي براي آدم پيش مي‌آيد، دوباره مشغول برنامه‌ معمولي خودش شد. پس از فاصله‌اي، باز صدايي آمد: «يا محمد(ص) انت رسول ربّك» يا «انت رسول الله»؛ «اي محمد(ص)! تو پيامبر خدا هستي»، بار دوم كه اين صدا آمد، پيامبر را تكان داد، ولي از آنجا كه مرداني از قبيل پيامبر، كساني نيستند كه زود مطلبي برايشان روشن شود، اين بار هم پيامبر گفت: شايد باز هم خيال كرده‌ام. در وجود پيامبر حالت خاصي بود و پيامبر حساب كرد اين صداي دوم، عين صداي اول است، فرقي نكرده، باز هم بي‌اعتنايي كرد تا دفعه سوم كه اين صدا با آهنگي شديدتر، مثل اينکه نزديك‌تر و بيخ گوش پيامبر مي‌گويد: «يا محمد(ص) انك انت رسول‌الله»؛ (اي محمد(ص) تو پيامبر خدا هستي). اين‌بار پيامبر از شدت صدا وحشت كرد. سپس ديد صدا عين دفعه‌هاي قبل است. در همان حالت عجيبي كه پيامبر داشت، اين صدا به او گفت: «اقرء»؛ (بخوان)، پيامبر گفت: (البته نقل‌ها مختلف است، آن تاريخ‌هايي كه من ديده‌ام دارد كه پيامبر گفت:) چه بخوانم؟ بعضي مورخان نقل كرده‌اند كه پيامبر فرمود: من نمي‌توانم بخوانم، ولي به‌هر‌حال گفت: (اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ * خَلَقَ الاِْنسَانَ مِنْ عَلَق * اقْرَأْ وَرَبُّكَ الاَْكْرَمُ * الَّذِي عَلَّمَ بِالْقَلَمِ * عَلَّمَ الاِْنسَـنَ مَا لَمْ يَعْلَمْ)؛ بخوان به نام خداي تو، خدايي كه آفريدگار است، (فقط خداي تو آفريدگار جهان است)، خدايي كه آدميزاد را از خون بسته‌اي آفريد، بخوان و خداي تو بزرگ‌ترين موجودات است، خدايي كه به انسان آنچه نمي‌دانسته است، ياد داده است، خدايي كه براي بشر قلم و وسيله نگارش را آفريده است يا خدايي كه قلم نگارش عالم خلقت را آفريده است و خدايي كه به بشر به‌كار‌بردن قلم را براي نگارش ياد داد. پيامبر وقتي اين آيات را شنيد و وقتي دنباله‌ آن، سه نوبت اين مطلب را شنيد - مطالبي كه برايش تازگي داشت - دچار حالتي عجيب شد، سرتاپاي پيامبر را لرزه گرفته بود. یک حالت کاملا تازه. ديگر نتوانست بماند، به منزل آمد و به خديجه گفت: قبايي، رواندازي روي من بينداز، گرم شوم و آرام بگيرم. گفت چه شده محمد؟ فرمود: امروز در آنجا چنين آهنگي شنيدم. خديجه به او بشارت داد. بااين‌حال، پيامبر در درجه اول براي اينکه ذره‌اي ترديد در خودش باقي نمانده باشد، باز هم مطلب را صددرصد قطعي تلقي نكرد. خديجه به پيامبر پيشنهاد كرد: من پسر عمويي به نام ورقه‌بن‌نوفل دارم بيا پيش او برويم، او به تاريخ پيامبران آشناست، ببيند حادثه‌اي كه براي تو پيش آمده، شبيه به حوادثي است كه در تاريخ پيامبران آمده يا نه؟ در قبول اين پيشنهاد از طرف پيامبر چندين نكته بود، ولي يك نكته‌اش كه خوب در تاريخ به چشم مي‌خورد اين است: پيامبر مي‌خواست قبل از هركس، خودش به اين رسالتش ايمان داشته باشد؛ بنابراین در قرآن بارها گفته مي‌شود: (ءَامَنَ الرَّسُولُ بِمَآ أُنزِلَ إِلَيْهِ مِن رَّبِّهِ)، از ايمان پيامبر در خود قرآن بارها ياد شده است. چرا؟ براي اينکه اول بايد خود پيامبر به رسالتش ايمان قاطع خلل‌ناپذير بياورد تا بتواند نهضت اسلام را شروع كند. پيامبر اين پيشنهاد را قبول كرد و هر دو نزد ورقه‌بن‌نوفل، پسر عموي خديجه رفتند. او بسيار به پاكي معروف بود، در آن موقع تقريبا كيش نصراني داشت و به كتاب‌هاي عهد جديد و قديم و تاريخ يهود و نصارا آشنايي داشت. در محيط عربستان، اطلاعات زيادي داشت. محمد(ص) داستان را نقل كرد. ورقه‌بن‌نوفل از پيامبر سه، چهار سؤال مطرح كرد و پيامبر به آنها جواب داد. سپس گفت: يا محمد(ص) قسم ياد مي‌كنم آن كسي كه اين آهنگ را در كوه حرا به گوش تو رسانده، جز آن ناموس اكبر و آن فرشته بزرگ خدا كه بر موسي و عيسي و پيامبران ديگر از جانب خدا مي‌آمده نيست. مطمئن باش پيامبر خدا هستي. بعد - بنابر نقل مورخان - ورقه گفت: آرزو مي‌كنم بمانم تو را در راه نشر اين دعوتي كه از جانب خدا برعهده گرفته‌اي، كمك كنم. ولي طولي نكشيد كه ورقه مرد. بعثت پيامبر اكرم برحسب آنچه در تواريخ گوناگون اسلام و تفاسير آمده، به اين ترتيب برگزار شد. آنچه مسلم است و هيچ جاي ترديد در آن نيست اين است كه بعثت پيامبر يكي از حوادث بزرگ تاريخ بشريت است. يك مسلمان آن را يك جنبش الهي مي‌شناسد و يك غيرمسلمان آن را يك جنبش بسيار عالي. كمتر مورخ و محققي است كه درباره‌ پيامبر و نهضت اسلام جمله‌هايي حاكي از عظمت نهضت اسلام ننوشته باشد. نهضتي كه اوضاع ديني و سياسي و مدني و فرهنگي جهان را عوض كرده است. بنابر اين است كه يك مسلمان آن را به عنوان يك جنبش الهي و يك غيرمسلمان منصف آن را به عنوان يك جنبش عالي انساني مي‌شناسد و روز مبعث بايد براي همگان، جشني بزرگ و فرخنده باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.