|

سازماندهي برنامه درسی در خدمت پیش‌دبستانی

پروین احمدی. دانشيار دانشگاه الزهرا (س)

اهمیت سال‌های پیش‌دبستان به عنوان مرحله حساس در یادگیری و آموزش بر کسی پوشیده نیست. ضرورت‌های علمی، تحقیقاتی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در رشد و گسترش مراکز پیش‌دبستانی در کشورهای مختلف مؤثر بوده است. در ایران نیز با تحول بنیادین نظام آموزش‌وپرورش، ساختار نظام آموزش‌وپرورش به صورت نظام (3+3+6+1 سال) به وجود دوره پیش‌دبستان صراحت دارد. مطابق با سند برنامه درسی ملی، «سن شروع دوره‌‌ پيش‌دبستان، پنج ‌سال تمام بوده و برنامه‌ اين دوره‌ رسمي، عمومي و اجباري است و ازسوي سازمان پژوهش و برنامه‌ريزي آموزشي ارائه خواهد شد و با توجه به ويژگي‌هاي کودکان منعطف و سيال است. البته ميزان حضور نوآموزان در مراكز پيش‌دبستاني انعطاف‌پذير بوده و بنا بر شرايط و نياز آنها و به تشخيص مركز مربوطه تعيين خواهد شد (سند برنامه درسی ملی، 1391). در سند ملی آموزش‌وپرورش (1390)، با عنوان هدف کلان سوم، گسترش و تأمين همه‌جانبه‌ عدالت تربيتي؛ در نظام تربيت رسمي و عمومي از اهداف نهاد آموزش‌وپرورش شناخته شده است. در این راستا، هدف عملیاتی آن، بسط عدالت در دسترسي به فرصت‏‌هاي تربيتي برخوردار از کيفيت، براي آحاد جمعيت لازم‌التعليم كشور بیان شده و راهکارهایی برای آن برشمرده شده است که در ذیل به چهار راهکار مربوط به بحث حاضر اشاره می‌شود: 1- جلب مشارکت فعال نهادهاي فرهنگي در توسعه‌ فرهنگ عمومي براي مطالبه‌ و گسترش فرصت‏هاي تربيتي برخوردار از کيفيت / 2- بومي‌سازي و اجراي برنامه‌ «آموزش براي همه» / 3- تعميم آموزش‏هاي موسوم به پيش‌دبستاني به‌ويژه در مناطق محروم و نيازمند / 4- توانمندسازي مربيان ساکن در مناطق محروم، روستاها، حاشيه‌ شهرها، عشاير کوچ‌رو و همچنين مناطق دوزبانه و با نيازهاي ويژه، از توسعه‌ فرصت‌هاي دسترسي به آموزش‌هاي با کيفيت معيار. یافته‌های تحقیقات ملی و بین‌المللی حاکی از آن است عملکرد تحصیلی کودکانی که زبان مادری آنها متفاوت از زبان آموزش است ضعیف‌تر بوده و بر ضرورت اجرای دوره پیش‌دبستان برای این کودکان و تأثیر آموزش پیش‌دبستان بر رشد زبان این کودکان تأکید داشته‌اند. توجه به برنامه‌های درسی و محتوای آموزشی در دوره پیش‌دبستان با تأکید بر مهارت‌های اجتماعی و ارتباطی و زبانی از جمله اولویت‌های آموزش‌وپرورش در راستای برقراری عدالت آموزشی است. محتوای برنامه درسی از عناصر مهم نظام آموزشی است که به طور مستقیم بر دانش، نگرش و رفتار و به طور کلی شخصیت یادگیرنده تأثیرگذار است. عنصر محتوا در برنامه درسی، شامل دانش (مفاهیم و نظریه‌ها)، نگرش (ارزش‌ها، گرایش‌ها و باورها) و مهارت‌ها (فعالیت‌ها)یی است که آموزش داده شده یا آموخته می‌شود. محتوای باکیفیت و غنی در برنامه درسی پیش‌دبستان نه‌تنها کودکان را برای یادگیری درسی آماده می‌کند، بلکه در رشد مهارت‌های عاطفی، اجتماعی و ارتباطی آنان نیز مؤثر است. براساس مصوبه 770 جلسه شورای عالی آموزش‌وپرورش مورخ 25/4/1387 محتوای متداول در دوره پیش‌دبستان شامل: انس با قرآن، قصه، شعر و سرود، بازی، نقاشی، کاردستی، نمایش خلاق، بحث و گفت‌وگو، مشاهده، آزمایش، گردش علمی، تماشای فیلم و نحوه استفاده از فناوری‌های جدید است. این فعالیت‌ها در فرایند تولید محتوای آموزشی، با نگاه تلفیقی به حوزه‌های یادگیری دینی، اجتماعی، هنری، ریاضی، تربیت بدنی، علوم و طراحی و با هدایت مربی، به روش فعال به اجرا درمی‌آیند. به استناد ماده 5 اساسنامه دوره پیش‌دبستان، محتوا و مواد آموزشی این دوره در چارچوب راهنمای برنامه درسی به صورت غیرمتمرکز تهیه می‌شود. بدین منظور، کارگروه‌های ویژه در هر استان متولی تولید محتوای دوره پیش‌دبستان بوده و تولیدات خود را متناسب با شرایط بومی، محلی و فرهنگی منطقه خود تدوین کرده و پس از بررسی و تأیید کارشناسان دفتر تألیف کتاب‌های درسی سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش‌وپرورش به اجرا درمی‌آورند. همان‌گونه که ملاحظه می‌شود، محتوای غالب در دوره پیش‌دبستان در قالب فعالیت (مهارت) و به صورت درهم‌تنیده و تلفیقی طراحی و تدوین می‌شود. ایده تلفیق برنامه درسی (curriculum integration) شناخته‌شده‌ترین و رایج‌ترین رویکرد طراحی برنامه درسی در پیش‌دبستان است. تلفیق برنامه درسی، درهم‌آمیختن و ارتباط‌دادن محتوای برنامه درسی (اعم از دانش‌ها، نگرش‌ها و مهارت‌ها در موضوعات درسی مختلف) به منظور تحقق انسجام تجربیات یادگیرندگان است. تحقیقات متعدد به تأثیر مثبت و سازنده رویکرد تلفیقی (درهم‌تنیده، یکپارچه) در دوره‌های مختلف تحصیلی به‌ویژه، دوره پیش‌دبستان بر پیشرفت تحصیلی و بیش از آن بر رشد مهارت‌های عاطفی و اجتماعی کودکان اذعان داشته‌اند. در این رویکرد، پیش و بیش از آنکه به ماهیت موضوع درسی و دانش اندوخته‌شده و معرفت سازمان‌یافته در دروس مختلف متمرکز شود، بر علائق و نیازها و شرایط و مقتضیات یادگیرنده تمرکز دارد. به‌اصطلاح، محتوا براساس، «نظم روان‌شناختی» و نه «نظم منطقی» تنظیم می‌شود. در واقع تفاوت‌های فردی و منحصربودن هر یادگیرنده در سبک یادگیری مورد توجه قرار می‌گیرد و این امر خود موجب جذاب‌بودن و برانگیزنده‌بودن آموخته‌ها و تجربیات یادگیری خواهد بود. این رویکرد به‌ویژه برای برنامه درسی مناطق دوزبانه که از ویژگی خاصی برخوردارند بسیار مفید است. به منظور طراحی و تدوین برنامه درسی پیش‌دبستان براساس رویکرد تلفیقی فرایند زیر توصیه می‌شود: 1- انتخاب تم یا مضمون اصلی (موضوع، فعالیت، مهارت یا مسئله) مورد علاقه کودک و مورد توافق کودک و مربی / 2- انتخاب موضوع‌های مرتبط با مضمون اصلی از مواد درسی مختلف یا منابع گوناگون (با تأکید بر موضوعات زبان‌آموزی) / 3- طراحی فعالیت‌های گوناگون مرتبط با موضوع‌های انتخاب‌شده و متناسب با سطوح یادگیری و تفاوت‌های فردی یادگیرندگان (با تأکید بر مهارت‌های زبان‌آموزی). / 4- انتخاب مواد و وسایل عینی، واقعی و طبیعی از محیط زندگی کودک / 5- زمان‌بندی برنامه درسی در قالب واحدهای کار مشخص و محدود و کوچک به صورت روزانه یا هفتگی. / 6- ارزشیابی توصیفی (کیفی) فعالیت‌ها از طریق پوشه کار، مشاهده مربی، خودارزیابی یادگیرنده و بازخورد هم‌سالان و والدین کودک. تحقق برنامه فوق، مستلزم برنامه‌ریزان درسی و مربیان آشنا با رویکرد طراحی و تدوین برنامه‌های درسی تلفیقی است. آموزش‌های قبل از خدمت و ضمن خدمت مربیان دوره پیش‌دبستان اجتناب‌ناپذیر است و در این راستا، همکاری مسئولان و کارکنان مرکز پیش‌دبستانی و توجیه آنان، همچنین همکاری و توجیه والدین کودکان و ارتباط مستمر آنان با مربی و هماهنگی خانه و مرکز پیش‌دبستانی بسیار حائز اهمیت است. نقض غرض خواهد بود چنانچه تلاش‌ها و فعالیت‌های مربی در پیش‌دبستان به وسیله گفتار و کردار والدین مورد سؤال و تردید قرار گیرد و دوگانگی در آموزه‌های خانه و مرکز پیش‌دبستانی به وجود آید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.